کتاب چین بعد از مائو اثر شارل بتلهایم، ترجمه عباس میلانی، انتشارات روزبهان

کتاب «چین بعد از مائو»، نوشته‌ی شارل بتلهایم و نیل جی. برتون، اثری مختصر اما پرمغز درباره‌ی تحولات سیاسی و ایدئولوژیک چین پس از مرگ مائو تسه‌تونگ در سال ۱۳۵۵ خورشیدی (۱۹۷۶ میلادی) است. نویسندگان در این کتاب تصویری دوگانه از نخستین سال‌های پس از دوران مائو ارائه می‌دهند و چشم‌اندازی پیچیده از آینده‌ی چین ترسیم می‌کنند. این کتاب در سه بخش تنظیم شده است. بخش نخست به قلم شارل بتلهایم، اقتصاددان مارکسیست فرانسوی و از حامیان پیشین چین مائوئیستی است. او در تحلیلی انتقادی، نگرانی خود را از فاصله‌گیری رهبری جدید حزب کمونیست چین از سیاست‌ها و اصول انقلابی مائو بیان می‌کند. به باور او، کنار گذاشتن دستاوردهای انقلاب فرهنگی و به‌خصوص تحقیر «باند چهار نفر» نشانه‌ای از بازگشت به سمت گرایش‌های سرمایه‌داری است؛ روندی که می‌تواند بنیان‌های سوسیالیسم دوران مائو را تضعیف کند. بتلهایم تأکید دارد که سوسیالیسم اصیل تنها با استمرار مبارزه‌ی طبقاتی و مشارکت واقعی توده‌ها در حیات سیاسی امکان‌پذیر است، اما این عناصر کلیدی در فضای سیاسی جدید به‌تدریج دچار فرسایش می‌شوند. بخش دوم کتاب شامل نامه‌ای سرگشاده از نیل جی. برتون، شهروند کانادایی مقیم چین در همان سال‌هاست. او دیدگاهی متفاوت از بتلهایم ارائه می‌دهد و از سیاست‌های رهبری تازه دفاع می‌کند. برتون معتقد است اصلاحات پس از مائو پاسخی ضروری به افراط‌های گذشته بوده و با هدف تثبیت کشور و بهبود شرایط اقتصادی و اجتماعی صورت گرفته است. از نگاه او، این اقدامات نه عدول از آرمان‌های سوسیالیستی، بلکه تلاشی برای بازتعریف آن آرمان‌ها در برابر چالش‌های نوین به شمار می‌آیند. او بر عمل‌گرایی در حکمرانی و ضرورت توسعه‌ی اقتصادی چین تأکید می‌ورزد. بخش سوم و پایانی کتاب با عنوان «جهش بزرگ به عقب» به بررسی دقیق پیامدهای تغییرات ایدئولوژیک می‌پردازد. در این بخش هشدار داده می‌شود که کنار گذاشتن استراتژی‌های مائوئیستی، به‌ویژه در حوزه‌ی روابط طبقاتی و جایگاه پرولتاریا، خطر احیای عناصر سرمایه‌داری و حذف کارگران از فرآیند تصمیم‌گیری سیاسی را در پی دارد. این تحلیل در واقع تبیین و تأکیدی مجدد بر دیدگاه‌های بتلهایم درباره‌ی به حاشیه رانده شدن توده‌ها و کمرنگ شدن اصول انقلابی است. «چین بعد از مائو» سندی تاریخی و تحلیلی ارزشمند برای شناخت کشمکش‌های ایدئولوژیک و سیاسی چین در اواخر دهه‌ی ۱۹۷۰ به شمار می‌آید. این اثر نه تنها انعکاسی از جدال فکری میان دو رویکرد متفاوت نسبت به آینده‌ی چین است، بلکه منبعی مرجع برای پژوهشگران علاقه‌مند به تاریخ سیاسی چین، نظریه‌های مارکسیستی و پویایی تحولات انقلابی محسوب می‌شود. این کتاب به‌روشنی نشان می‌دهد که چگونه بحث درباره‌ی تطبیق سوسیالیسم با شرایط متغیر جهانی، پرسشی کلیدی در گذار چین از دوران مائو به دوره‌ای تازه بوده است.