کتاب فرهنگواره گرمابه اثر علیرضا لطفی، انتشارات کتاب آبان

از جمله نهادهای اجتماعی که از روزگاران دور در ساختار جامعه ایرانی و در کنار دیگر نهادها همچون بازارچه‌ها، مساجد و تکایا نقش مهمی ایفا کرده‌اند، گرمابه یا حمام است. ایرانیان از دوران باستان همواره به پاکیزگی، پارسایی و طهارت اهمیت فراوان می‌دادند و در پی آن، آب را عنصری مقدس می‌شمردند. آنان پاسداشت و صیانت از آب، خاک و سرزمین نیاکان خود را وظیفه‌ای اخلاقی و دینی می‌دانستند. با ظهور اسلام و تأکید آیات و احکام عبادی بر طهارت و نظافت، این باور بیش از پیش در ذهن و رفتار ایرانیان ریشه دواند و قداست آب در نگاه آنان افزون‌تر شد. در نتیجه، ضرورت ایجاد نهادی اجتماعی که با بهره‌گیری از آب، امر نظافت و پاکیزگی را تحقق بخشد، جلوه‌ای آشکار یافت. انسان از نخستین روزهای حضور خود بر روی زمین همواره در پی یافتن راهی برای زدودن آلودگی از تن خویش بوده است. هرچند ادیان گوناگون به پاک‌کنندگی عناصری چون آب، آتش، خورشید و خاک باور داشته و پیروان خود را به استفاده از آن‌ها سفارش کرده‌اند، اما طبیعی‌ترین و سودمندترین عنصر برای نظافت، همیشه آب بوده است. در خصوص پیشینه حمام و ساخت نخستین گرمابه‌ها، بررسی آثار و نوشته‌های به‌جامانده از گذشتگان نشان می‌دهد که تا پیش از زمان سلیمان نبی(ع)، بنایی ویژه برای شست‌وشوی بدن وجود نداشته و اندیشه ساخت مکانی مستقل برای این منظور در دوره‌های بعدی مطرح شده است.