کتاب گیله‌مرد اثر بزرگ علوی، انتشارات نگاه

بزرگ علوی، نویسنده و روشنفکر برجسته‌ معاصر، از پیشگامان داستان‌نویسی نوین در ایران به شمار می‌رود. معروف‌ترین اثر او مجموعه‌داستان ارزشمند «گیله‌مرد» است که شامل نه داستان با نام‌های «گیله‌مرد»، «دزاشیب»، «نامه‌ها»، «یک زن خوشبخت»، «رسوایی»، «یه ره نچکا»، «خائن»، «اجاره‌خونه» و «پنج دقیقه پس از دوازده» می‌شود. این مجموعه از مهم‌ترین آثار در تاریخ ادبیات داستانی ایران است و نقش بسزایی در شکل‌گیری سبک جدید واقع‌گرایی اجتماعی در داستان‌نویسی فارسی دارد. داستان اصلی با نام «گیله‌مرد» روایت زندگی دهقانی روستایی در جنگل‌های گیلان است؛ مردی مبارز و شورشی که در برابر ستم حاکم قیام کرده است. همسرش، صغرا، به دست مأموران حکومتی کشته می‌شود و او که از این فاجعه در رنج است، در میانه‌ راهی پراضطراب، میان انتقام و رهایی در نوسان قرار دارد. روایت داستان در دو بخش بیرونی و درونی پیش می‌رود. بخش بیرونی به تعامل دو مأموری می‌پردازد که گیله‌مرد را به پاسگاه می‌برند. یکی از مأموران فردی بدذات و تندخوست که با کنایه و تحقیر زندانی را می‌آزارد، در حالی‌ که دیگری خاموش و صامت، گیله‌مرد را بدون سخن همراهی می‌کند. همین سکوت مأمور دوم برای گیله‌مرد به نوعی آزار و شکنجه بدل می‌شود. بخش درونی داستان در ذهن گیله‌مرد می‌گذرد؛ جایی که مرد روستایی به یاد صغرا، همسر بی‌گناه و محبوبش، و کودک شش‌ماهه‌ای که پس از مرگ مادر در کومه تنها مانده است، فرو می‌رود. افکار او میان میل به گرفتن انتقام از قاتلان صغرا و آرزوی فرار برای بازگشت نزد فرزندش در جریان است. در میانه‌ی مسیر، این سه نفر در قهوه‌خانه‌ای بین راه توقف می‌کنند. گیله‌مرد در آن‌جا با مردی بلوچ روبه‌رو می‌شود؛ مردی که به اجبار به گیلان فرستاده شده و از خانواده‌اش دور مانده است. گفت‌وگوی این دو شخصیت مسیر داستان را به‌سوی پایانی تأمل‌برانگیز و انسانی پیش می‌برد. «گیله‌مرد» روایتی عمیق از تضاد میان روح شورشی انسان و ساختارهای ظلم و قدرت است. این اثر با تصویرسازی دقیق از انسان، طبیعت و سرنوشت مردم رنج‌دیده، یکی از برجسته‌ترین و ماندگارترین آثار بزرگ علوی و از مهم‌ترین نمونه‌های ادبیات اجتماعی ایران به شمار می‌آید.