کتاب چشم خدایگان اثر متئو پاسکویینلی، ترجمه سهیل رضا نژاد، انتشارات هرمس

کتاب «چشم خدایگان: تاریخ اجتماعی هوش مصنوعی» اثر متئو پاسکویینلی، فیلسوف و پژوهشگر ایتالیایی، اثری تحلیلی و انتقادی درباره نسبت میان فناوری هوش مصنوعی (AI) و نظام سرمایه‌داری معاصر است. نویسنده در این کتاب نشان می‌دهد که دستاوردهای اخیر در حوزه هوش مصنوعی نه صرفاً نتیجه نوآوری‌های فنی، بلکه بازتاب مستقیم منطق استثمار و انباشت سرمایه در چارچوب سرمایه‌داری مدرن به شمار می‌آیند. پاسکویینلی استدلال می‌کند که هوش مصنوعی در جوامع امروز، به ابزاری برای گسترش نظارت، کنترل و بهره‌کشی از نیروی کار تبدیل شده است. او ریشه‌های تاریخی این فناوری را نه در آزمایشگاه‌ها و نوآوری‌های دیجیتال، بلکه در روند طولانی مکانیزاسیون و خودکارسازی صنعت از دوران انقلاب صنعتی تاکنون جست‌وجو می‌کند. به باور او، از نخستین ماشین‌های صنعتی تا سامانه‌های هوش مصنوعی امروزی، هدف مشترک همیشه افزایش بهره‌وری و کاهش هزینه‌های نیروی انسانی بوده است. در این چارچوب، هوش مصنوعی ادامه همان مسیر تاریخی است با این تفاوت بنیادین که در عصر دیجیتال، «داده‌ها» به منبع اصلی تولید ارزش تبدیل شده‌اند. به عقیده نویسنده، سرمایه‌داری دیجیتال با گردآوری و تحلیل گسترده داده‌های کاربران، شکل تازه‌ای از استخراج ارزش موسوم به «استخراج داده» را پدید آورده است؛ فرایندی که شباهتی چشمگیر با استعمار منابع طبیعی در قرون گذشته دارد. به بیان دیگر، فعالیت‌های روزمره کاربران در فضای مجازی — از جست‌وجو و لایک تا خریدهای آنلاین — نوعی «کار نامرئی» محسوب می‌شود که بدون پرداخت دستمزد، سود و ارزش عظیمی برای شرکت‌های بزرگ فناوری تولید می‌کند. این داده‌ها سپس توسط الگوریتم‌های هوش مصنوعی تحلیل و پردازش می‌شوند تا الگوهای رفتاری افراد شناسایی، پیش‌بینی و در نهایت کنترل گردد. از این منظر، هوش مصنوعی نه صرفاً یک ابزار فنی، بلکه سازوکاری قدرت‌محور برای بازتولید نابرابری‌های اقتصادی و اجتماعی است. نکته قابل‌توجه دیگر در کتاب، مفهوم استعاری عنوان آن است. «چشم خدایگان» اشاره‌ای به ایده «پاناپتیکون» — زندانی طراحی‌شده برای نظارت مداوم بر زندانیان — دارد. در تفسیر پاسکویینلی، فناوری‌های نظارتی مدرن از جمله سامانه‌های تشخیص چهره، پایش آنلاین و ردیابی دیجیتال، همان بازتولید الکترونیکی آن الگوی انضباطی‌اند؛ ساختاری که به «خدایگان‌های» جدید، یعنی دولت‌ها و شرکت‌های بزرگ فناوری، امکان می‌دهد تا جامعه را در سطحی بی‌سابقه زیر نظر بگیرند و کنترل کنند.