کتاب تواریخ اثر آگاثیاس، ترجمه محمود فاضلی بیرجندی، انتشارات لاهیتا

تاریخ‌نگاری سنتی دیرینه و ارزشمند است که با وجود کاستی‌ها و روایت یک‌سویه‌ای که همواره فاتحان از رویدادهای تاریخی برجای گذاشته‌اند، همچنان بخشی از حقیقت را در خود حفظ کرده است. از روزگار هرودوت تا امروز، شناخت و درک ما از آنچه بر ملت‌های گوناگون گذشته، جز از رهگذر پژوهش‌های باستان‌شناسی و بررسی دقیق نوشته‌های مورخان، میسر نیست. در میان این مورخان کهن، «آگاثیاس» بی‌تردید یکی از برجسته‌ترین و دقیق‌ترین چهره‌ها به شمار می‌رود؛ دقت و ژرف‌نگری او در نگارش تاریخ دوران خود، در تمام ادوار کم‌نظیر است. آگاثیاس، مورخ و ادیب بزرگ یونانی در سده‌ی ششم میلادی، با پژوهش‌های گسترده و مکاتبه با دولت‌های مختلف زمان خود، توانست مجموعه‌ای ارزشمند از اطلاعات مستند درباره‌ی نظام حکومت‌داری در امپراتوری روم و ایران ساسانی گردآورد و آن را در قالب کتابی با عنوان «تواریخ» به نگارش درآورد. این اثر حاصل تلاش پژوهشگری است که مانند یک استاد آکادمی مدرن، پانزده قرن پیش با پیگیری و درخواست شخصی، به بایگانی دربارها و اسناد رسمی دولت‌ها دست یافت تا بتواند تاریخ را با اتکا به مدارک اصیل و واقعی ثبت کند. کتاب «تواریخ» آگاثیاس از دقیق‌ترین منابع مکتوب درباره‌ی جنگ‌های ایران و روم، آیین‌ها و سنت‌های زرتشتیان، و شیوه‌ی فرمان‌روایی پادشاهانی چون خسرو انوشیروان به شمار می‌رود. همین اعتبار تاریخی و مستند بودن آن سبب شده خواندن این کتاب برای هر پژوهشگر، دانش‌آموخته و علاقه‌مند به تاریخ، ضرورتی انکارناپذیر باشد.