کتاب مناظره‌ی وایادولید اثر ژان کلود کریر، ترجمه مجتبی میثمی، انتشارات لاهیتا

رمان «مناظرهٔ وایادولید» نوشتهٔ ژان-کلود کریر، اثری تاریخی و فلسفی است که در سال ۱۹۹۲ منتشر شد. این اثر بر پایهٔ مناقشه‌ای واقعی در سال‌های ۱۵۵۰ تا ۱۵۵۱ در شهر وایادولید اسپانیا شکل گرفته است؛ مناظره‌ای میان بارتولومه دو لاس کاساس، کشیش دومینیکن و مدافع سرسخت حقوق بومیان قارهٔ آمریکا، و خوان ژینس د سپولودا، فیلسوف ارسطویی و مدافع استعمار. کریر با بازآفرینی این گفت‌وگوهای پرتنش، مفاهیمی چون انسانیت، استعمار و کرامت انسانی را با نگاهی ژرف به پرسش می‌کشد. در سال ۱۵۵۰، شاه شارل پنجم فرمان برگزاری مناظره‌ای در وایادولید را صادر کرد تا به این پرسش اساسی پاسخ داده شود که آیا بومیان قارهٔ آمریکا دارای روح و شایستهٔ حقوق انسانی‌اند یا آن‌گونه که از آموزه‌های ارسطویی استنباط می‌شود، «بردگان طبیعی» به شمار می‌آیند. این پرسش، در اصل، هدفی سیاسی و اخلاقی داشت: تعیین مشروعیت یا عدم مشروعیت بهره‌کشی استعمارگران از مردم بومی. در رمان، بارتولومه دو لاس کاساس که پیش‌تر در آمریکای جنوبی زندگی کرده و سپس به جمع روحانیان پیوسته است، با شور و ایمان از انسانیت و حق زیستن آزادانهٔ بومیان دفاع می‌کند. او در استدلال‌های خود به روایت‌هایی عینی از خشونت و جنایات استعمارگران اشاره دارد و سعی می‌کند از طریق شواهد انسانی، ارزش وجودی این اقوام را ثابت کند. در سوی دیگر، خوان ژینس د سپولودا، فیلسوفی متأثر از اندیشه‌های ارسطو، باور دارد که برخی ملت‌ها که از دید غربی‌ها «وحشی» تلقی می‌شوند، به‌طور طبیعی سزاوار سلطه و هدایت دیگران هستند. محل برگزاری مناظره صومعه‌ای در وایادولید است که نظارت آن بر عهدهٔ نمایندهٔ پاپ قرار دارد. کریر با مهارت، فضای مناظره را با همهٔ لایه‌های عاطفی و فکری آن به تصویر می‌کشد؛ جایی که بلاغت، منطق، ایمان و احساس در هم تنیده می‌شوند. شخصیت‌های فرعی، از جمله شاگردان و همراهان لاس کاساس، نیز با طرح دیدگاه‌های گوناگون، به عمق گفت‌وگوها و چندصدایی اثر می‌افزایند. از منظر تماتیک، رمان «مناظرهٔ وایادولید» سه محور اصلی را دنبال می‌کند. نخست، مسئلهٔ انسانیت و کرامت انسانی است: آیا بومیان قارهٔ آمریکا به تمامی انسان‌اند و از حقوق طبیعی برخوردارند؟ دوم، نقد استعمار و قدرت؛ جایی که کریر توجیهات اخلاقی سلطه و استثمار را در پوشش مفهوم «تمدن» آشکار می‌سازد. سوم، بررسی نقش دین و فلسفه در مشروعیت‌بخشی به بی‌عدالتی‌هاست؛ اینکه چگونه اندیشه‌ها و ایدئولوژی‌ها می‌توانند به ابزار توجیه سلطه‌گری بدل شوند. در پایان، این رمان تأمل‌برانگیز، بنیان‌های انسانیت و سازوکارهای سلطه را زیر سؤال می‌برد. ژان-کلود کریر با جان‌بخشی به این جدال تاریخی، خواننده را وامی‌دارد تا به مشروعیت اخلاقی تاریخ بشریت بیندیشد و در باب مسئولیت انسان در برابر دیگری تأملی دوباره کند.