کتاب ایرانشهر اثر تورج دریایی، ترجمه مهناز بابایی، انتشارات ققنوس

کتاب «ایرانشهر» نوشته دکتر تورج دریایی، اثری ارزشمند و جامع درباره تاریخ و فرهنگ ایرانشهر در دوره ساسانی است. این کتاب دربردارنده ترجمه فارسی بیست‌ویک مقاله از پژوهش‌های علمی این تاریخ‌پژوه برجسته است که با انتخاب و تأیید خود او از میان آثار متعددش برگزیده شده‌اند. مقالات یادشده پیش‌تر در نشریات و مجموعه‌کتاب‌های علمی معتبر به زبان انگلیسی منتشر شده و اکنون در قالبی منسجم به زبان فارسی در اختیار خوانندگان قرار گرفته است. «ایرانشهر» با چینشی هدفمند، روندی تاریخی را از شکل‌گیری شاهنشاهی ساسانی به دست اردشیر بابکان در نیمه نخست سده سوم میلادی تا فروپاشی این امپراتوری در نیمه سده هفتم میلادی دنبال می‌کند. این سیر تاریخی، نه‌تنها تحول سیاسی و نظامی ساسانیان را نمایش می‌دهد، بلکه تداوم سنت‌های فرهنگی و اداری آنان را در قرون میانی دوره اسلامی نیز آشکار می‌کند. مقالات کتاب از نظر محتوایی در چهار بخش سامان یافته‌اند. بخش نخست، در فصول اول تا چهارم، به برآمدن دولت ساسانی و جایگزینی آن به‌جای اشکانیان اختصاص دارد و ریشه‌های شکل‌گیری این سلسله و تثبیت قدرت آن را بررسی می‌کند. بخش دوم، شامل فصول پنجم تا هشتم، به روابط سیاسی و تجاری ساسانیان با همسایگانشان می‌پردازد و ساختار دیپلماسی و اقتصاد خارجی این دوره را می‌کاود. در بخش سوم، که فصول نهم تا سیزدهم را در بر می‌گیرد، تحولات داخلی، فرهنگی و اجتماعی ساسانیان در سده‌های پنجم و ششم میلادی تحلیل می‌شود. نهایتاً بخش چهارم، از فصول چهاردهم تا بیست‌ویکم، دوران پایانی این سلسله از سلطنت خسرو پرویز تا سقوط دولت ساسانی در زمان یزدگرد سوم و آغاز حکومت‌های اسلامی را روایت می‌کند. یکی از ویژگی‌های شاخص کتاب «ایرانشهر» دقت علمی و اتکای نویسنده به منابع اصیل است. دریایی با بهره‌گیری از متون پهلوی، سنگ‌نبشته‌ها و پژوهش‌های تاریخی معاصر، تصویری دقیق و مستند از مفهوم «ایرانشهر» ارائه می‌دهد. او این واژه را نه‌فقط به‌عنوان محدوده‌ای جغرافیایی، بلکه به‌مثابه ایده‌ای فرهنگی و سیاسی تفسیر می‌کند؛ مفهومی که در شکل‌گیری هویت ایرانی نقش بنیادین داشته است. مقالات این مجموعه با رویکردی تحلیلی و استدلال‌های مستحکم نشان می‌دهند که چگونه ساسانیان با تکیه بر دین زرتشتی، ساختار حکومتی و سیاست خارجی خود، مفهوم ایرانشهر را تقویت کردند و آن را به بُن‌مایه‌ای فکری در تمدن ایرانی بدل ساختند. نثر علمی و درعین‌حال روان مقالات سبب شده که این اثر نه‌تنها برای پژوهشگران و دانشگاهیان، بلکه برای علاقه‌مندان تاریخ ایران نیز خواندنی و قابل‌فهم باشد. یکی دیگر از نقاط قوت «ایرانشهر»، تأکید بر پیوستگی فرهنگی و سیاسی در تاریخ ایران است. تورج دریایی به‌خوبی نشان می‌دهد که سنت‌های فکری و اداری ساسانی، حتی پس از فروپاشی این دولت، در جهان ایرانیِ دوره اسلامی استمرار یافت و بر شکل‌گیری نهادها و اندیشه‌های بعدی تأثیر گذاشت. این نگاه تاریخی، خواننده را به درک عمیق‌تری از ریشه‌های هویت ایرانی و تداوم فرهنگ ایرانشهری فرا می‌خواند. در مجموع، کتاب «ایرانشهر» اثری ارزشمند و مرجع برای مطالعه تاریخ و فرهنگ ساسانیان است. این مجموعه با دقت علمی، تحلیل مستند و نثری شفاف، منبعی قابل‌اعتماد برای پژوهشگران، دانشجویان و علاقه‌مندان به تاریخ ایران باستان به‌شمار می‌آید.