کتاب مردی که والانس را کشت اثر جیمز وارنر بلا، ترجمه محمود فخر داعی، انتشارات امیرکبیر

رمان «مردی که والانس را کشت» نوشته‌ی جیمز وارنر بلا، اثری است در مرز میان ادبیات و سینما؛ روایتی که هم‌زمان به‌عنوان داستانی وسترن و بازتابی از افسانه‌سازی آمریکایی، جایگاهی ویژه در تاریخ این ژانر دارد. بلا، نویسنده‌ای شناخته‌شده در ادبیات وسترن و از چهره‌های اثرگذار در شکل‌گیری اسطوره‌های مرزی از رهگذر همکاری با هالیوود، این رمان را بر اساس فیلمنامه‌ای نوشت که خود و ویلیس گلدبک برای فیلم مشهور جان فورد در سال ۱۹۶۲ خلق کرده بودند؛ فیلمی که الهام‌گرفته از داستان کوتاه دوروتی ام. جانسون در سال ۱۹۵۳ بود. نسخه‌ی رمان بلا در همان سال اکران فیلم توسط انتشارات «پاکت بوکز» منتشر شد و تجربه‌ای میان‌متنی از بازخوانی یک افسانه‌ی سینمایی در قالب ادبی فراهم آورد. داستان رمان، همان مسیر دراماتیک و اخلاقی فیلم را دنبال می‌کند. وکیلی جوان به نام رانسوم «رانس» استودارد وارد شهر مرزی و خشن شینبون می‌شود؛ شهری که زیر سلطه‌ی مردی قانون‌گریز و خشن به نام لیبرتی والانس است و با ارعاب و خشونت حکومت می‌کند. زمانی که رانس از سوی والانس تحقیر و کتک می‌خورد، تصمیم می‌گیرد نه با زور، بلکه با نیروی قانون با او مقابله کند. این تصمیم، تعارضی بنیادین میان آرمان تمدن و واقعیت بی‌رحم مرز به‌وجود می‌آورد. در دوئلی سرنوشت‌ساز که نقطه‌ی اوج داستان است، رانس ظاهراً والانس را می‌کشد و در نگاه مردم قهرمان می‌شود؛ اما سال‌ها بعد روشن می‌شود که در حقیقت، این تام دانیفون، دامدار خاموش و دلداده‌ی پنهان هالی (دختر محبوب هر دو مرد) بوده که از سایه‌ها شلیک کرده تا جان رانس را نجات دهد. راز این فداکاری هرگز برملا نمی‌شود، چرا که روزنامه‌نگار شهر ترجیح می‌دهد به جای افشای حقیقت، افسانه را حفظ کند و اسطوره‌ی قهرمان قانون را تداوم بخشد. این تصمیم، جان‌مایه‌ی اصلی اثر را آشکار می‌سازد: رویارویی میان افسانه و واقعیت. بلا در لایه‌های زیرین داستان، نشان می‌دهد که چگونه ملت‌ها و انسان‌ها برای معنا دادن به تاریخ و هویت خود، افسانه‌هایی می‌سازند که از حقیقت فراتر می‌روند و خود به واقعیت بدل می‌شوند. در محور دیگر روایت، جدال میان قانون و زور جریان دارد. رانس نماد تمدن، قانون و نظم مکتوب است، در حالی که تام و والانس هر دو تجسم نیروی خام، عدالت بی‌واسطه و غریزه‌ی بقا هستند. از دل رابطه‌ی مثلثی میان رانس، تام و هالی، تنش میان طبیعت و تمدن، آینده و گذشته، و عشق و وظیفه آشکار می‌شود. هالی در این میان نه‌فقط یک معشوقه، بلکه نمادی از جهانی است که میان دو شیوه‌ی زیستن گرفتار مانده است؛ جهان عاطفه در برابر جهان قانون. قدرت اصلی رمان در توانایی بلا برای بهره‌بردن از امکانات روایت ادبی نهفته است. او می‌تواند به ذهن شخصیت‌هایش نفوذ کند، تردیدها و رنج درونی آنان را بنمایاند و احساس گناه، دروغ و فداکاری را به لایه‌های درونی شخصیت‌ها پیوند بزند. بااین‌حال، چون اثر از فیلمنامه‌ای اقتباس شده، گاه از محدودیت‌های ساختاری و روایی آن رنج می‌برد و برخی شخصیت‌ها حالتی کهن‌الگویی و نمادین می‌یابند. در نهایت، «مردی که والانس را کشت» فراتر از یک رمان وسترن است؛ تأملی درباره‌ی معنای قهرمانی، فداکاری، و نقش اسطوره در شکل‌دهی به حافظه‌ی جمعی انسان. جیمز وارنر بلا، همانند جان فورد، باور دارد که جوامع نه بر پایه‌ی واقعیت، بلکه بر اساس افسانه‌هایی ساخته می‌شوند که به آن‌ها معنا و هویت می‌بخشند. این رمان پرسشی بنیادین را در برابر خواننده می‌گذارد: اگر حقیقت از میان برود اما افسانه‌ای که ما را تعریف می‌کند باقی بماند، آیا از دست دادن حقیقت بهای سنگینی است؟