کتاب تجدد آمرانه اثر تورج اتابکی، ترجمه مهدی حقیقت خواه، انتشارات ققنوس

کتاب «تجدد آمرانه» به کوشش تورج اتابکی اثری پژوهشی درباره جامعه و دولت در عصر رضاشاه است که با نگاهی تحلیلی، فرآیند نوسازی ایران در دوره پهلوی اول را بررسی می‌کند. این کتاب مجموعه‌ای از مقالات علمی است که ظهور و سقوط رضاشاه را در بستر تاریخی و اجتماعی آن توضیح می‌دهد و نشان می‌دهد چگونه الگوی نوسازی فرانسوی پس از ناپلئون، موسوم به مدل بناپارتیستی، الهام‌بخش ساخت دولت مرکزی قدرتمند و آغاز صنعتی‌شدن جامعه ایران شد. در مجموعه مقالات «تجدد آمرانه»، نویسندگان توضیح می‌دهند که هرچند ایران در مسیر مدرنیزاسیون، مدل مدرنیته اروپایی را برگزید، اما از یکی از اصول اساسی عصر مدرن در اروپا چشم‌پوشی کرد؛ اصلی که تأکید داشت فرد به‌جای گروه و ساختارهای سنتی، بنیاد جامعه مدرن باشد. به بیان دیگر، در روند نوسازی ایران، دولت نقش پیش‌برنده را بر عهده گرفت، نه جامعه و شهروندان. روشنفکران آن زمان که از شکست جنبش مشروطه و بی‌ثباتی سیاسی پس از آن ناامید بودند، هرگونه تغییر از پایین را معادل تهدیدی برای وحدت و استقلال کشور می‌دانستند. ازاین‌رو، اصلاحات مردمی را عامل ضعف دولت تصور کرده و تنها قدرت حکومت مرکزی را نیروی محرک واقعی برای پیشرفت می‌پنداشتند. بدین ترتیب، زمینه برای ظهور رهبری مقتدر و الهام‌بخش فراهم شد تا به کمک او هماهنگی میان نهادهای حکومتی تضمین شود. در بخش پایانی کتاب، ساختار قدرت در دوران رضاشاه با الگوهای اروپایی مقایسه می‌شود. در اروپا، حکومت مطلقه نزدیک به چهار قرن تداوم یافته و همواره بر طبقه مالک و چارچوب‌های قانونی متکی بوده است؛ در حالی که در تاریخ ایران، حکومت خودسرانه به‌عنوان شکلی طبیعی و رایج از حکومت شناخته می‌شود. دولت مطلقه در ایران برخلاف نمونه اروپایی، از تمام طبقات اجتماعی مستقل بوده و نه تنها در رأس، بلکه فراتر از کل جامعه قرار داشته است. بنابراین، تنها مرز و محدودیت آن، قلمرو توان فیزیکی و قدرت نظامی‌اش بوده است.