کتاب شاهنشاهی ساسانی اثر تورج دریایی، ترجمه مرتضی ثاقب فر، انتشارات ققنوس

کتاب «شاهنشاهی ساسانی» نوشته تورج دریایی، پژوهشی دقیق و ستودنی در بازخوانی تاریخ ساسانیان است؛ دوره‌ای که در سایه امپراتوری‌های یونانی و اسلامی گاه نادیده گرفته شده، اما در این اثر با دقتی تاریخی و نگاهی تحلیلی و چندجانبه مورد بررسی قرار گرفته است. دریایی با بهره‌گیری از منابع گوناگون، از متون پهلوی گرفته تا نوشته‌های یونانی و رومی، شواهد باستان‌شناسی و اسناد سکه‌شناسی، تصویری چندبُعدی از ساختار سیاسی، اقتصادی، دینی و فرهنگی این شاهنشاهی ارائه می‌کند و کوشیده تا لایه‌های پنهان قدرت ساسانی را آشکار سازد. نویسنده روایت خود را از بحران‌های اواخر دوران اشکانی آغاز می‌کند؛ جایی که زمینه‌های ظهور قدرتی تازه با نام ساسانیان شکل گرفت. او نشان می‌دهد که چگونه اردشیر بابکان با اتکا بر تبارنامه‌ای مذهبی و سیاسی، مشروعیت سلطنت خود را تثبیت کرد و با سازمان‌دهی دوباره ساختار شاهنشاهی، الگویی نو از حکومت ایرانی پدید آورد. این تحول نه‌تنها در عرصه سیاسی، بلکه در حوزه‌های دینی، زبانی، اداری و حتی در روابط میان اقوام و ادیان گوناگون نیز بازتاب یافت. یکی از بخش‌های برجسته کتاب، بررسی جایگاه دین زرتشتی در ساختار حکومتی ساسانیان است. دریایی نشان می‌دهد که این امپراتوری با بهره‌گیری از نهادهای دینی، نوعی وحدت ایدئولوژیک پدید آورد که هم موجب تقویت قدرت مرکزی می‌شد و هم به شکل‌گیری هویت سیاسی و فرهنگی ایرانیان یاری می‌رساند. در این چارچوب، چهره‌هایی چون کرتیر، موبد پرنفوذ دربار، نقشی تعیین‌کننده داشتند؛ نقشی که گاه در حذف یا محدودسازی دیگر ادیان تجلی می‌یافت. بااین‌حال، نویسنده به‌روشنی تأکید می‌کند که شاهنشاهی ساسانی ساختاری متنوع از نظر دینی داشت و تعامل با مسیحیان، یهودیان، مانویان و بوداییان همواره بخشی جدایی‌ناپذیر از سیاست‌های آن دوران بود. ساختار اداری و اقتصادی ساسانیان نیز در این اثر با دقت تحلیلی بررسی شده است. دریایی تشریح می‌کند که چگونه مجموعه‌ای از ابزارهای قدرت، از جمله نظام مالیاتی منسجم، تمرکزگرایی اداری و نظام طبقاتی، موجب پایداری این امپراتوری در برابر بحران‌های داخلی و تهدیدهای خارجی شد. با این حال، فشارهای پی‌درپی از سوی روم شرقی، قبایل عرب و در نهایت نیروهای مسلمان، این ساختار را دچار فرسایش کرد و ثبات دیرینه را بر هم زد. در بخش پایانی، نویسنده به چرایی فروپاشی شاهنشاهی ساسانی می‌پردازد. او این سقوط را رویدادی ناگهانی نمی‌داند، بلکه نتیجه روندی تدریجی و فرسایشی می‌داند که طی آن، تعارضات داخلی، ضعف اقتصادی و ناکامی در اصلاح ساختار سیاسی، بستر شکست نهایی را فراهم آورد. در این میان، چهره‌هایی چون خسرو پرویز و یزدگرد سوم نه به‌عنوان منجیان، بلکه به‌مثابه نشانه‌های بحران و زوال معرفی می‌شوند. کتاب «شاهنشاهی ساسانی» در پنج فصل تنظیم شده و به موضوعاتی همچون تاریخ سیاسی ساسانیان، دین در شاهنشاهی، ساختار اقتصادی و اداری، جامعه و نظام طبقاتی، و زبان و ادبیات دوران ساسانی می‌پردازد. این اثر به‌جای تمرکز صرف بر جنگ‌ها و پادشاهان، لایه‌های اجتماعی، فرهنگی و فکری این دوره را تحلیل می‌کند و تصویری ژرف‌تر و جامع‌تر از یکی از پیچیده‌ترین و تأثیرگذارترین دوره‌های تاریخ ایران ارائه می‌دهد.