کتاب ماشین دوزخی اثر ژان کوکتو، ترجمه مجتبی اشرفی، انتشارات نشر ثالث

نمایشنامه‌ی «ماشین دوزخی» اثر ژان کوکتو، بازآفرینی شاعرانه و مدرن اسطوره‌ی «ادیپ» است؛ اثری که با نگاهی سورئال، روان‌کاوانه و بدبینانه، مفاهیمی چون تقدیر، توهم و پیچیدگی‌های روابط انسانی را واکاوی می‌کند. کوکتو داستان شاهزاده‌ای جوان را بازمی‌گوید که بی‌آنکه آگاه باشد، پدر خویش را می‌کشد و با مادرش ازدواج می‌کند؛ اما این تراژدی کهن در روایت او چهره‌ای تازه و منحصر‌به‌فرد می‌یابد. در جهان تاریک و پیشگویانه‌ی «ماشین دوزخی»، شهر تبس به تصویر شهری نفرین‌شده بدل می‌شود که پیش‌گویی دهشتناک، سرنوشت خاندان سلطنتی را از پیش رقم زده است. برای گریز از این تقدیر شوم، نوزاد ادیپ رها می‌شود؛ اما بی‌آنکه بداند، روزی دوباره به تبس بازمی‌گردد و چرخه‌ی فاجعه را از نو کامل می‌کند. کوکتو با زبانی مدرن و ساختاری نو، تنها به بازگویی داستانی اسطوره‌ای بسنده نمی‌کند، بلکه لایه‌های روانی و درونی شخصیت‌ها را می‌کاود و به آنان عمقی تازه می‌بخشد. در این میان، ژوکاست تنها مادری سلطنتی نیست؛ او زنی است نیرومند و درعین‌حال آسیب‌پذیر که در برابر نیروی بی‌رحم تقدیر می‌ایستد و می‌کوشد از سرنوشت محتوم خویش بگریزد. در مقابل، ادیپ جوانی مغرور و ناآگاه است که پیش از آنکه قهرمانی تراژیک باشد، قربانی ساده‌دلی، جهل و نابینایی خویش است. در «ماشین دوزخی»، تقدیر همچون نیرویی ناشناخته و توقف‌ناپذیر عمل می‌کند؛ همچون ماشینی سرد و بی‌احساس که فارغ از خواست و اراده‌ی آدمی، او را بی‌امان به سوی نابودی می‌کشاند. کوکتو با فضاسازی گوتیک و روایت‌هایی کابوس‌گونه، جهانی می‌سازد که مرزهای واقعیت و خیال در آن درهم می‌شکند. ارواح، رویاها و تصادف‌های غریب در این نمایشنامه نه صرفاً عناصر تزئینی، بلکه نشانه‌هایی از بی‌ثباتی و توهم بی‌پایان انسان‌اند. ساختار روایی اثر غیرخطی و چند‌لایه است؛ اطلاعات به‌تدریج آشکار می‌شوند و تماشاگر را آرام‌آرام در دنیایی از اضطراب، مالیخولیا و پرسش‌های بی‌پاسخ فرو‌می‌برند. لحن نمایشنامه ترکیبی است از فلسفه‌ی پوچی، طنز سیاه و زیبایی‌شناسی رویاگونه؛ زبانی که از دل اسطوره‌ای باستانی، معنایی مدرن و هم‌عصر با انسان امروز بیرون می‌کشد. «ماشین دوزخی» تصویری از انسان مدرن ارائه می‌دهد که در برابر سرنوشتی محتوم و ماشینی سرد و بی‌رحم، تنها چرخ‌دنده‌ای کوچک و ناتوان است. این ماشین عظیم بی‌وقفه می‌چرخد و سرنوشت را بی‌اعتنا به خواسته‌ها و تلاش‌های انسان رقم می‌زند؛ جهانی که در آن، اراده، آزادی و آگاهی چیزی جز توهمی شکننده نیستند.