کتاب نبرد با سمندرها اثر کارل چاپک، ترجمه زهره صبوحی زرافشان، انتشارات نشر ثالث

رمان «نبرد با سمندرها» اثر کارل چاپک، نویسنده و متفکر اهل چک، از آن دسته آثار ادبی است که نمی‌توان آن را به‌آسانی در قالب یک ژانر مشخص گنجاند. این اثر نه صرفاً رمانی علمی‌تخیلی است، نه تنها طنزی سیاسی، و نه صرفاً روایتی ضد آرمان‌شهری؛ بلکه ترکیبی هوشمندانه و پیچیده از تمام این ابعاد به شمار می‌آید. «نبرد با سمندرهاا» با تکیه بر یک فرض تخیلی ساده، تصویری تکان‌دهنده و گاه تلخ از تمدن بشری، قدرت، نظام سرمایه‌داری، نژادپرستی و غرور انسان‌محورانه ارائه می‌دهد. روایت رمان با کشف گونه‌ای از دوزیستان هوشمند در جزیره‌ای دورافتاده آغاز می‌شود؛ موجوداتی که بعدها مشخص می‌شود توانایی یادگیری، ارتباط، و حتی همکاری با انسان را دارند. در آغاز، این «سمندرها» به‌عنوان نیروی کار ارزان‌قیمت، به‌ویژه در پروژه‌های زیرآبی، به خدمت گرفته می‌شوند. انسان‌ها با طمع بهره‌کشی گسترده‌تر، به پرورش این موجودات در سراسر جهان می‌پردازند. آن‌چه در ابتدا موفقیتی اقتصادی و تکنولوژیک به نظر می‌رسد، به‌تدریج به بحرانی جهانی تبدیل می‌شود؛ زیرا سمندرها آغاز به مطالبه‌ی حقوق، سرزمین، و در نهایت، استقلال می‌کنند. چاپک در این اثر، با نگاهی تیزبین و استعاری، سمندرها را نماد اقلیت‌های تحت‌استثمار، ملت‌های استعمارزده و طبقات فرودست می‌داند. این موجودات غیرانسانی، در واقع بازتابی از تناقض‌ها، طمع، و بی‌اخلاقی‌های بشر هستند. آن‌ها ابتدا به‌دست انسان آموزش می‌بینند، سپس برای او کار می‌کنند و در نهایت، علیه او می‌ایستند. یکی از برجسته‌ترین لایه‌های معنایی رمان، نقد تند و بی‌رحمانه‌ی سرمایه‌داری افسارگسیخته است. شرکت‌ها و دولت‌ها، در پی افزایش بهره‌وری و سود کوتاه‌مدت، از مرزهای اخلاقی عبور می‌کنند و عملاً مسیر نابودی خود را هموار می‌سازند. چاپک هشدار می‌دهد که وسوسه‌ی سود آنی می‌تواند انسان را از دیدن تهدیدهای بلندمدت باز دارد. در کنار این، مسئله‌ی نژادپرستی و برتری‌طلبی فرهنگی نیز در مرکز روایت قرار دارد. انسان‌ها حتی در دوران همکاری با سمندرها، آن‌ها را «دیگری» می‌پندارند؛ موجوداتی که باید تحت سلطه و فرمان باقی بمانند. اما هنگامی‌که سمندرها به قدرت می‌رسند، همان الگوهای سلطه‌گرانه‌ی انسانی را تقلید می‌کنند. این تکرار تلخ، پیام اصلی چاپک را آشکار می‌سازد: چرخه‌ی قدرت و خشونت، صرف‌نظر از فاعل آن، تغییر نمی‌کند. پایان رمان بر خلاف بسیاری از آثار علمی‌تخیلی هم‌دوره‌ی خود، نه قهرمان‌محور است و نه نجات‌بخش. چاپک با لحنی تلخ و هشدارآمیز، آینده‌ای تیره را به تصویر می‌کشد که در آن، انسان در دام ساخته‌ی خویش گرفتار می‌شود، بی‌آن‌که بتواند مقصری مشخص بیابد. تمدن، گام‌به‌گام، به‌سوی نابودی پیش می‌رود. «نبرد با سمندرها» اثری است اندیشمندانه و هشداردهنده که خواننده را به تأمل در سرنوشت انسان و غرور تمدنی‌اش فرا می‌خواند. این رمان با گذر زمان نه‌تنها کهنه نشده، بلکه امروز بیش از هر زمان دیگری به‌عنوان آینه‌ای از جامعه‌ی معاصر و نظام قدرت در جهان قابل‌تأمل است.