کتاب رباعیات خیام نیشابوری اثر عمر خیام، انتشارات سپیده باوران

«رباعیات خیام نیشابوری: بر اساس نسخه صادق هدایت» به تصحیح و مقدمه‌ی صادق هدایت، در حقیقت بیانیه‌ای فلسفی برای بازپس‌گیری هویت خیام از دست شارحان، مفسران و متصوفه است. هدایت در این اثر که آن را «ترانه‌های خیام» می‌نامد، مأموریتی روشن برای خود تعریف می‌کند: نجات خیام از تفاسیری که کوشیده‌اند از او چهره‌ای عارف‌مسلک، صوفی یا حکیم الهی بسازند و اشعار او را به معانی عرفانی تأویل کنند. در نگاه هدایت، خیام فیلسوفی مادی‌گرا، شکاک و لاادری است. رباعیات او بیانی بی‌پرده از جهان‌بینی‌ای است که بر شک، حیرت و پرسش در بنیاد آفرینش و سرنوشت انسان استوار است. روش هدایت در تصحیح و انتخاب رباعیات، بر پایه‌ی یک نظام فکری دقیق و منسجم شکل می‌گیرد. او با بررسی منابع، تصویری از فلسفه‌ی خیام به‌دست می‌دهد که بر چند اصل بنیادین بنا شده است: تردید در آفرینش و درک ماهیت آفریدگار، حیرت در برابر راز مرگ و نیستی، پذیرش جبر حاکم بر هستی، و در نهایت اعتقاد به اغتنام فرصت و لذت بردن از تنها حقیقت ملموس، یعنی «دم». هدایت این نظام فلسفی را همچون فیلتری به کار می‌گیرد تا از میان صدها رباعی منسوب به خیام، تنها آن‌ها را برگزینَد که با این چهارچوب فکری سازگارند. هر رباعی که نشانی از عرفان، تصوف، امید به جهان باقی یا تمجید از شریعت داشته باشد، از نظر او جعلی و الحاقی است و کنار گذاشته می‌شود. از دل این پالایش، خیامی نمایان می‌شود که با پرسش‌های بزرگ و بی‌پاسخ زندگی روبه‌روست و از خود می‌پرسد: هدف از آمدن و رفتن در این جهان چیست؟ او در برابر تصویر کوزه‌گری که از خاک مردگان، کوزه می‌سازد، با حس پوچی و جبر سرنوشت دست به گریبان می‌شود و تنها چاره را در پناه بردن به شراب و شادی آنی می‌یابد. شراب در رباعیات خیامِ هدایت، نمادی عرفانی نیست، بلکه شرابی واقعی برای فراموشی تلخی حقیقتی است که جز «هیچ» در آن نیست. در این نگرش، خیام شورشی تمام‌عیار علیه ریاکاری، تعصب و وعده‌های پوچ بهشت و دوزخ است. او با طنزی تلخ، زاهدان و واعظان را به سخره می‌گیرد و در برابر باورهای پیچیده‌ی آنان، منطق روشن و ساده‌ی خود را می‌نشاند. خیامِ هدایت عالمی است که به نادانی خویش آگاه است و همین آگاهی او را به شک، تردید و اضطرابی بی‌پایان می‌کشاند. در پایان، خیامی که صادق هدایت به تصویر می‌کشد، در واقع پژواک درونی خود اوست؛ روشنفکری تنها، پرسشگر و عصیان‌گر که در برابر پوچی و بی‌معنایی جهان، به اندیشه‌ای شورشی و تسلیم‌ناپذیر پناه می‌برد.