کتاب ایران و عصر روشنگری اثر سیروس مسروری، ترجمه شهربانو صارمی، انتشارات ققنوس

کتاب «ایران و عصر روشنگری» اثری میان‌رشته‌ای و پژوهشی است که به بررسی پیوندهای کمتر شناخته‌شده میان ایران و جریان‌های فکری عصر روشنگری در اروپا می‌پردازد. این مجموعه، به ویراستاری سیروس مسروری، ویتنی منیز و جان کریستین لاورسن، گردآوری شده و شامل مجموعه‌ای از مقالات علمی است که به نحوه‌ی تعامل متفکران اروپایی با تاریخ، فلسفه و اندیشه‌های سیاسی ایران، و نیز تأثیر متقابل سنت‌های فکری ایرانی و اروپایی پرداخته‌اند. این کتاب با روشن ساختن ابعاد گوناگون مبادلات میان‌فرهنگی، روایت اروپامحوری را که روشنگری را صرفاً پدیده‌ای غربی می‌پندارد، به چالش می‌کشد و نشان می‌دهد که اندیشه‌ها، تاریخ و فرهنگ ایرانی در مباحث کلیدی روشنگری درباره‌ی حکومت، مذهب و ماهیت تمدن نقشی مؤثر داشته‌اند. ساختار کتاب در چندین بخش تنظیم شده است که هر بخش به یکی از وجوه نقش ایران در دوران روشنگری اختصاص دارد. بخشی از مقالات به چگونگی بازنمایی ایران در آثار اندیشمندانی چون مونتسکیو، ولتر و روسو می‌پردازد و نشان می‌دهد که این متفکران چگونه از ایران به‌عنوان نمونه‌ای مفهومی برای نقد یا تأیید ایده‌های سیاسی و فلسفی خود بهره برده‌اند. در مقابل، گروهی دیگر از مقالات به تعامل اندیشمندان و روشنفکران ایرانی با آرمان‌های روشنگری اختصاص یافته و بررسی می‌کند که چگونه دانشمندان و دولتمردان ایران نسبت به مفاهیم اروپایی چون عقل، پیشرفت و اصلاحات سیاسی واکنش نشان داده‌اند. یکی از محورهای اصلی کتاب، تحلیل کارکرد بلاغی ایران در گفتمان روشنگری است. نویسندگان اروپایی، بسته به دیدگاه‌ها و گرایش‌های ایدئولوژیک خود، گاه ایران را نمادی از حکومت عقل‌گرا و روشنگرانه و گاه نمونه‌ای از استبداد شرقی می‌دانستند. برای مثال، مونتسکیو در «روح‌القوانین» ایران را مصداق نظامی استبدادی تصویر می‌کند، در حالی که ولتر از تساهل مذهبی ایرانیان تمجید به‌عمل می‌آورد. این دوگانگی در بازنمایی، بازتابی از تنش‌های درونی روشنگری در تعریف قدرت، اخلاق و عدالت سیاسی است. از جمله مباحث بنیادی کتاب، مسئله‌ی مشروعیت سیاسی در اندیشه‌ی روشنگری است. متفکران اروپایی با مقایسه‌ی ساختارهای پادشاهی ایران و نظام‌های حکومتی اروپا، از آن برای بررسی مفاهیمی همچون سلطنت، حکومت مشروطه و استبداد بهره می‌گرفتند. پیچیدگی‌های اداری و دستاوردهای فرهنگی ایران، نقطه‌ی سنجش اندیشه‌ی آنان درباره‌ی حکمرانی عادلانه بود و بستری برای بازاندیشی در مفهوم قدرت ایجاد می‌کرد. موضوع مهم دیگر، مسئله‌ی تساهل مذهبی و کثرت‌گرایی دینی در ایران است. بسیاری از متفکران روشنگری، ایران را جامعه‌ای توصیف می‌کردند که در آن ادیان گوناگون در فضایی نسبتاً مداراگرانه همزیستی داشتند. این برداشت‌ها – چه بر مبنای واقعیت تاریخی و چه ناشی از نوعی ایده‌آل‌گرایی – تأثیری مستقیم بر مباحث اروپایی درباره‌ی جایگاه دین در زندگی عمومی و رابطه‌ی میان کلیسا و دولت بر جای گذاشت. کتاب همچنین به مبادلات فکری شرق و غرب می‌پردازد و نشان می‌دهد که اندیشمندان ایرانی چگونه با ایده‌های روشنگری به تعامل برخاستند و این مفاهیم را با زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی خود بازتفسیر کردند. این نگرش، دیدگاه سنتیِ تأثیرگذاری یک‌سویه از غرب به شرق را به چالش می‌کشد و بر ماهیت دوطرفه و پویای این تبادلات فرهنگی و فلسفی تأکید دارد. در نهایت، «ایران و عصر روشنگری» افزوده‌ای ارزشمند به مطالعات مربوط به روشنگری و تاریخ روشنفکری جهانی است. این اثر با کاوشی عمیق در فلسفه‌ی سیاسی، تساهل مذهبی و تبادلات فکری ایران و اروپا، نشان می‌دهد که چگونه جریان‌های اندیشه از مرزهای جغرافیایی و فرهنگی عبور کرده و در شکل‌گیری روایت‌های تاریخی نوین نقش داشته‌اند. این کتاب خوانندگان را دعوت می‌کند تا روشنگری را نه به‌عنوان جنبشی صرفاً اروپایی، بلکه به‌منزله‌ی پدیده‌ای جهانی، متکثر و پویا بازنگری کنند.