کتاب کلیات شمس اثر جلال الدین محمد بلخی(مولانا)، ترجمه بدیع الزمان فروزانفر، انتشارات هرمس

دیوان شمس تبریزی، که با نام دیوان کبیر نیز شناخته می‌شود، مجموعه‌ای از غزل‌ها، رباعی‌ها و ترجیعات مولانا جلال‌الدین محمد بلخی است. این اثر فاخر در سنت خاندان مولانا و سلسله مولویه، در روزگار پس از او، با عنوان «دیوان کبیر» شهرت یافته است. به نظر می‌رسد در میان پیروان و شاگردان مولانا، این مجموعه در آغاز با عنوان «دیوان» یا «غزلیات مولانا» شناخته می‌شده و بعدها نام «دیوان کبیر» بر آن اطلاق شده است. در دوره‌های بعد، عنوان‌های «دیوان شمس تبریزی» و «کلیات شمس تبریزی» نیز برای این اثر به کار رفته است. علت این نام‌گذاری آن است که بخش بزرگی از غزل‌های مولانا، با شور و شیدایی خاص، خطاب به شمس‌الدین تبریزی سروده شده‌اند. نسخه‌های کامل و مختصر این دیوان از روزگار گذشته در میان اهل ذوق، صوفیان و اصحاب خانقاه رواج داشته است. این نسخه‌ها معمولاً بر پایه‌ی بحور وزنی اشعار تنظیم می‌شد و در مجالس سماع مورد استفاده قرار می‌گرفت. پس از گسترش صنعت چاپ، دیوان شمس تبریزی یا کلیات شمس تبریزی بارها در ایران و هند منتشر شده و در میان دوستداران شعر عرفانی جایگاه خاصی یافته است. در این دیوان، برخی غزل‌ها بدون تخلّص آمده‌اند و برخی دیگر با واژه‌هایی چون «خمش»، «خامش»، «خاموش» یا «خمش کن» به پایان می‌رسند که همگی تخلّص مولوی به‌شمار می‌روند. حدود صد غزل، یا اندکی کمتر، با تخلّص «حسام‌الدین چلبی» و گاه «صلاح‌الدین زرکوب» سروده شده‌اند؛ با این حال، بیشتر غزل‌ها با نام‌هایی چون «شمس»، «شمس تبریز» و «شمس‌الحق تبریز» پایان می‌گیرند. دیوان شمس تبریزی نه تنها یکی از بلندترین قله‌های شعر عرفانی فارسی است، بلکه یادگارِ دلدادگی، شور و سلوک عارفانه‌ی مولانا در پیوند با شمس تبریزی به‌شمار می‌آید.