کتاب نامه‌های سیاسی دهخدا اثر ایرج افشار، انتشارات روزبهان

کتاب «نامه‌های سیاسی دهخدا» مجموعه‌ای ارزشمند از نامه‌هایی است که علامه «علی‌اکبر دهخدا» در فاصله سال‌های جنبش مشروطه و دوران مبارزه برای آزادی تا سال‌های تبعید، بازگشت به وطن و عزلت‌گزینی نوشته است. مطالعه این اثر نه‌تنها خواننده را با منش و تفکر سیاسی دهخدا آشنا می‌کند، بلکه آینه‌ای از تاریخ پر‌فراز‌و‌نشیب ایران از اواخر دوران قاجار تا آغاز پهلوی دوم است. این کتاب نشان می‌دهد چگونه دهخدا، به‌عنوان انسانی دلسوز و آگاه، زبان گویای جامعه‌ای خاموش، خسته، استبداد‌زده و از‌هم‌گسیخته بود. نامه‌هایی که دهخدا خطاب به شخصیت‌هایی چون سید نصرالله اخوی، ابوالحسن معاضدالسلطنه، میرزا محمدخان قزوینی و بسیاری از رجال سیاسی و اهل مطبوعات زمان خود نوشته، بیانگر دردمندی و ژرف‌نگری اندیشمندی است که سیاست، اقتصاد و میهن‌دوستی را با نگاهی دقیق، نقادانه و طنزآمیز در هم آمیخته است. در لابه‌لای این نامه‌ها، طنز نیش‌دار و نکته‌سنجی خاص دهخدا، در خدمت آشکار ساختن رنج مردم و کاستی‌های روزگار قرار گرفته و درس سیاست را در کنار آموزش نثرنویسی و اندیشه‌ورزی می‌نشاند. دهخدا در یکی از نامه‌های خود، خطاب به یکی از رجال سیاست تهران پیش از انتخابات دومین دوره مجلس شورای ملی، با لحنی تند و هشدارآمیز می‌نویسد که «قحط‌الرجال ایران بلایی است که بی‌کفایتی و بدبختی ملت را آشکار می‌کند» و تأکید دارد که بدون سه پایه اساسی عقل، علم و کار، دوام یک ملت جز خیالی جنون‌آمیز نیست. در همین چند سطر، بینش عمیق و دردآگاهی مردی نمایان می‌شود که پس از سال‌ها تلاش برای آزادی، ناامید اما بیدار، آینده‌ای تیره را می‌بیند و در عین حال راه درست را نشان می‌دهد. مطالعه هر یک از نامه‌های کتاب «نامه‌های سیاسی دهخدا» – که به کوشش مورخ و پژوهشگر بزرگ تاریخ و ادبیات ایران، «ایرج افشار»، فراهم آمده – تصویری روشن از رنج و عشق، امید و ناامیدی، و ایمان راسخ دهخدا به وطن ارائه می‌کند. این نوشته‌ها گواهی است بر شور و تعهد مردی که آرزوی بزرگش چیزی جز سعادت، آزادی و سربلندی ایران و مردمانش نبود.