کتاب تاریخ بیهقی اثر ابوالفضل بیهقی، ترجمه علی اکبر فیاض، انتشارات هرمس

تاریخ بیهقی یا «تاریخ مسعودی» نام کتابی است نوشته‌ی «ابوالفضل بیهقی» که موضوع اصلی آن به تاریخ پادشاهی «مسعود غزنوی»، پسر سلطان «محمود غزنوی»، می‌پردازد. این اثر ارزشمند نه‌تنها تاریخ غزنویان را دربر می‌گیرد، بلکه بخش‌هایی درباره‌ی صفاریان، سامانیان و نیز دوره‌ی پیش از سلطنت محمود غزنوی را شامل می‌شود. نسخه‌ی اصلی این کتاب در حدود سی جلد بوده است، اما به دستور سلطان مسعود، بخش بزرگی از آن از میان رفته و امروزه تنها مقدار اندکی از آن، در حدود پنج مجلد، باقی مانده است. برخی از پژوهشگران و مورخان مانند «ابن فندق بیهقی» که در سال ۴۹۰ هجری قمری در منطقه‌ی «بیهق» زاده شد، این اثر را با نام «تاریخ ناصری» نیز شناخته‌اند و پس از او نیز گروهی همین نام را به کار برده‌اند. درباره‌ی علت این نام‌گذاری دو دیدگاه وجود دارد: نخست آنکه لقب «سبکتگین»، پدر محمود غزنوی، «ناصرالدین» بوده و ازاین‌رو کتاب به‌عنوان تاریخ خاندان ناصر شناخته می‌شده است؛ و دوم اینکه لقب سلطان مسعود نیز «ناصرالدین‌الله» بوده و عنوان کتاب از این لقب برگرفته شده است. با گذشت زمان، این اثر با نام‌های دیگری همچون «تاریخ آل ناصر»، «تاریخ آل سبکتگین»، «جامع‌التواریخ» ــ نه به‌معنای کتاب معروف «جامع‌التواریخ» تألیف رشیدالدین فضل‌الله همدانی در چهار مجلد ــ و نیز «جامع فی تاریخ سبکتگین» شناخته می‌شد. در نهایت، این اثر به دلیل بی‌توجهی به نام اصلی خود، بیشتر با عنوان «تاریخ بیهقی» شهرت یافت. بخش‌های بر جای مانده از تاریخ بیهقی را گاه «تاریخ مسعودی» نیز می‌نامند، زیرا قسمت اعظم این مجلدات به شرح رویدادها و وقایع دوران سلطنت سلطان مسعود غزنوی اختصاص دارد و از این رو یکی از گران‌بهاترین منابع تاریخی درباره‌ی آن دوره به‌شمار می‌رود.