کتاب پیکر انسان در هنر اسلامی اثر ایوا بئر، ترجمه بهنام صدری، انتشارات فرهنگستان هنر

کتاب «پیکر انسان در هنر اسلامی: میراث گذشته و تحولات پس از اسلام» اثر ایوا بئر، پژوهشی جامع درباره‌ی بازنمایی پیکر انسان در هنر اسلامی و پیشااسلامی است. نویسنده در این اثر، به‌صورت تاریخی و تحلیلی، روند شکل‌گیری و تحول طراحی پیکر را در بستر فرهنگی و هنری جوامع اسلامی بررسی می‌کند. در آغاز، بئر توضیح می‌دهد که مطالعه‌ی پیکر انسان در هنر اسلامی مستلزم رویکردی دی‍اکرونیک و مبتنی بر مشاهده‌ی مستقیم آثار است؛ آثاری که در قالب نقاشی‌ها، پیکره‌ها و تزئینات معماری و نیز در هنرهای خرد مانند سرامیک و فلزکاری جلوه یافته‌اند. سپس، نویسنده چارچوبی نظری ارائه می‌کند که در آن، هنر ایرانی–اسلامی را هم امتدادی از سنت‌های هنری ساسانی و رومی، و هم حاصل دگرگونی‌ها و تلفیق‌های بومی می‌داند، به‌ویژه در دوران فاطمیه و پس از آن. فصل نخست کتاب به دوران خلافت فاطمیان اختصاص دارد. بر اساس تحلیل تاریخی نویسنده، معماری‌هایی چون قصر احمد عباسی در قصر عمّار و بقایای کاوش‌های قصر خربت‌المفجر، خاستگاه پیوند طرح‌ها و نقش‌مایه‌های رومی، قبطی و بین‌النهرینی به شمار می‌روند. بئر با استناد به نمونه‌هایی از کاشی‌کاری‌های لعاب‌دار و مجسمه‌سازی‌های سنگی فاطمی، نشان می‌دهد که چگونه فنون بازنمایی انسان از پیکره‌های حجاری‌شده‌ی پیشااسلامی به خوش‌نویسی تصویری و نگارگری مینیاتوری انتقال یافته است. فصل دوم کتاب به هنرهای دوران عباسی می‌پردازد. در این بخش، نویسنده یادآور می‌شود که پس از مرگ خلیفه‌های اولیه، هنرمندان عباسی با الهام از سنت‌های ساسانی، به تصویرگری صحنه‌های درباری و چهره‌ی پادشاهان پرداختند. هرچند این بازنمایی‌ها بیشتر بر سکه‌ها، ظروف فلزی و گاه بر دیوارنگاره‌ها نمود یافته است. تحلیل بئر بر این نکته تأکید دارد که خلفای عباسی برای تثبیت مشروعیت سیاسی خویش، از تصویرسازی‌هایی با فرمالیسمی نزدیک به نگارگری رومی–بیزانسی بهره بردند. وی به نمونه‌هایی چون حجاری‌های بصره و نقاشی‌های مسجد جنبه اشاره می‌کند تا این تأثیرات را نشان دهد. در فصل سوم، نویسنده به پیدایش هنر تصویرگری کتاب‌ها یا همان نگارگری می‌پردازد. او توضیح می‌دهد که مینیاتورهای از قرن پنجم هجری به بعد، هرچند در خدمت روایت‌های ادبی و قصه‌گویی بودند، به‌تدریج تصاویری از جنگ‌ها، آیین‌های جشن، پیکارها و حتی صحنه‌های طنزآمیز (به‌عنوان نخستین کاریکاتورها) را شامل شدند. فصل چهارم کتاب به بررسی هنر ایران از دوره‌ی صفوی تا عصر قاجار اختصاص یافته است. در این بخش، نویسنده پیوستگی سنت نگارگری ایرانی را با دستاوردهای پیشین و تأثیر آن بر سبک‌های تصویری جدید تحلیل می‌کند. در نهایت، فصل پایانی به هنر دوران عثمانی و هند در همان سده‌ها می‌پردازد و نشان می‌دهد چگونه تعامل فرهنگی و تبادلات هنری میان این مناطق، چهره‌ی تازه‌ای از بازنمایی پیکر انسان در جهان اسلامی پدید آورده است.