کتاب برهان‌های کیهان شناختی اثر مایکل آلمیدا، ترجمه محمدابراهیم مقصودی، انتشارات سروش

با انتشار کتاب «نقد عقل محض» اثر کانت، برهان‌های اثبات وجود خدا به سه دسته‌ی اصلیِ کیهان‌شناختی، هستی‌شناختی و غایت‌شناختی تقسیم شدند. کتاب «برهان‌های کیهان‌شناختی» نوشته‌ی مایکل آلمیدا، پژوهشی عمیق در زمینه‌ی براهین کیهان‌شناختی است که می‌کوشند از رهگذر بررسی موجودات جهان، وجود خدای خالق را اثبات کنند. این اثر که در سال ۲۰۱۸ توسط انتشارات دانشگاه کمبریج و به‌عنوان بخشی از مجموعه‌ی «بن‌مایه‌های فلسفه‌ی دین» منتشر شده است، با هدف تحلیل دقیق ساختار و محتوای استدلال‌های کیهان‌شناختی نگاشته شده است. کتاب با تعریف و تبیین مفاهیم بنیادینی آغاز می‌شود که برای درک استدلال‌های کیهان‌شناختی ضروری‌اند. به شکل سنتی، این استدلال‌ها بر پایه‌ی مفاهیم حرکت، علیت و نفی تصادف در جهان استوار بوده‌اند؛ با این حال، آلمیدا بر این باور است که هیچ‌یک از این مقولات برای صورت‌بندی یک استدلال کیهان‌شناختی، ضرورت ذاتی ندارند. در ادامه، نویسنده به نقد و بررسی استدلال‌های کلاسیک کیهان‌شناختی مانند براهین توماس آکوینی و لایب‌نیتس می‌پردازد و نقاط قوت و ضعف هر یک را آشکار می‌سازد. برای نمونه، برهان تومیستی بر ناممکن بودن تسلسل بی‌پایان علل تأکید دارد، در حالی‌که در فلسفه‌ی اسلامی، برهان علیت بر آغاز داشتن جهان تمرکز می‌کند و برهان لایب‌نیتس بر اصل «جهت کافی» استوار است. آلمیدا در بخش چهارم کتاب، گامی نو و جسورانه برمی‌دارد و رویکردی کاملاً تازه درباره‌ی برهان‌های کیهان‌شناختی عرضه می‌کند. به اعتقاد او، تبیین صحیح این استدلال‌ها باید شامل تمامی واقعیت متافیزیکی باشد که هم موجودات بالفعل و هم ممکنات را در بر می‌گیرد. به بیان نویسنده، این دیدگاه جهتِ تمرکز را از استدلال‌های سنتی به سوی نسخه‌ای فراگیرتر و شاید متقاعدکننده‌تر از برهان کیهان‌شناختی سوق می‌دهد. در جمع‌بندی می‌توان گفت کتاب «برهان‌های کیهان‌شناختی» مایکل آلمیدا جایگاهی برجسته در فلسفه‌ی دین دارد. این اثر، نه‌تنها براهین سنتی را به چالش می‌کشد، بلکه چشم‌اندازی نو ارائه می‌دهد که عرصه‌ی گفت‌وگو و نقد را برای پژوهشگران فلسفه‌ی دین گسترش می‌دهد. از این‌رو، مطالعه‌ی آن برای علاقه‌مندان به پرسش‌های بنیادین درباره‌ی وجود خدا، به‌ویژه از دریچه‌ای فلسفی، اثری خواندنی و ارزشمند خواهد بود.