کتاب جانشین اثر غلامحسین ساعدی، انتشارات نگاه

نمایش‌نامه «جانشین» به قلم «غلامحسین ساعدی» در دو پرده نوشته شده است. این اثر، همچون بسیاری از نوشته‌های ساعدی که با نام مستعار «گوهرمراد» شناخته می‌شود، نگاهی تیزبینانه به وضعیت اجتماعی زمان خود دارد. ساعدی در «جانشین» با دقتی خاص به جزئیات می‌پردازد و دغدغه‌های اجتماعی و روانی انسان معاصر را به‌گونه‌ای بیان می‌کند که دیدگاه او را از دیگر نمایش‌نامه‌نویسان ایرانی متمایز می‌سازد. به همین سبب، او در میان برجسته‌ترین نویسندگان و نمایش‌نامه‌نویسان ایرانی جای می‌گیرد. نمایش‌نامه «جانشین» با وجود ظاهر ساده‌ی خود، ساختار شخصیت‌پردازی عمیقی دارد که لایه‌های متعددی از رفتار و تفکر انسان را آشکار می‌کند. در آغاز اثر، سه مرد با نام‌های مرد اول، مرد دوم و مرد سوم، در برابر درِ نیمه‌بازِ یک تاریک‌خانه ایستاده‌اند. آن‌ها به چرخ زدن، خندیدن و شوخی با یکدیگر مشغول‌اند. این خنده‌ها که گاه به قهقهه‌ای بی‌وقفه تبدیل می‌شود، تا جایی ادامه می‌یابد که نفسشان به شماره می‌افتد. هر بار که آرام می‌گیرند و نفسی تازه می‌کنند، دوباره خنده‌ای تازه سر می‌دهند و در میان چرخش‌ها و برخورد شانه‌ها، از نو می‌خندند و می‌چرخند. سرانجام هر سه نفر از سه جهت به درِ تاریک‌خانه نزدیک می‌شوند. هرکدام حالتی خاص به خود می‌گیرند و با چهره‌هایی جدی در جای خود می‌ایستند. در این لحظه، مرد اول فریاد می‌زند و آغاز نمایش‌نامه رقم می‌خورد. با مرگ یک شخصیت سیاسی برجسته، بحثی میان این سه نفر درمی‌گیرد؛ هر یک خود را شایسته‌ی عنوان «جانشین» او می‌دانند و گفت‌وگویی پرتنش میانشان شکل می‌گیرد. از همین‌جا درام اصلی آغاز می‌شود؛ جدالی بر سر قدرت، موقعیت و معنای واقعی جانشینی در جامعه‌ای که ارزش‌ها و معیارهای آن در کشاکش فروپاشی است.