کتاب خاطرات حسنعلی‌خان مستوفی اثر ابوالفضل زرویی نصرآباد، انتشارات نیستان

ابوالفضل زرویی نصرآباد، شاعر، طنزپرداز و پژوهشگر برجسته ایرانی، در اثری با عنوان «خاطرات حسنعلی‌خان مستوفی» دو شخصیت خیالی به نام‌های حسنعلی‌خان مستوفی و میرزا حسین پیشکار را خلق کرده است. زرویی در این اثر به سبک نثر دوران قاجار، خاطرات حسنعلی‌خان را روایت می‌کند؛ با این تفاوت که هر دو شخصیت صرفاً زاییده ذهن نویسنده‌اند و در واقعیت وجود خارجی ندارند. در «خاطرات حسنعلی‌خان مستوفی»، زرویی از قالبی کلاسیک برای بازگویی ماجراها بهره می‌برد؛ شیوه‌ای که یادآور نوشته‌هایی مانند «روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه» است. با این حال، او با هوشمندی از به‌کارگیری واژگان و اصطلاحات دشوار و کهنه قجری پرهیز کرده و به‌جای آن، زبان روایت را با واژگان معاصر و روزمره آمیخته است. این انتخاب زبانی موجب شده تا متن خواندنی‌تر، روان‌تر و برای مخاطب امروز جذاب‌تر شود. این کتاب طنزی اندیشمندانه درباره سیاست، فرهنگ و شیوه تفکر ایرانیان است؛ اثری که زرویی الهام خود را از تجربه‌های زیسته و نگاهی نقادانه به جامعه ایران گرفته است. «خاطرات حسنعلی‌خان مستوفی» با بهره‌گیری از طنز تلخ و انتقادی، چهره‌های سیاسی و اجتماعی ایران را در بازه‌ای نزدیک به یک قرن به شکلی نمادین و هنرمندانه بازنمایی می‌کند. زرویی در این قالب، رفتارهای فرهنگی و سیاسی ایرانیان را با زبانی طعنه‌آمیز و دراماتیک به تصویر می‌کشد و از خلال این بازنمایی، نقدی ظریف و پرمغز بر ساختار اجتماعی و ذهنیت تاریخی ایرانی بیان می‌دارد. یکی از ویژگی‌های برجسته این اثر، پرداخت دقیق و طنزآمیز به واقعیت‌های تلخ و دراماتیک زندگی سیاسی و فرهنگی ایرانیان در طول نسل‌هاست. زرویی از خاطرات خیالی حسنعلی‌خان بهره می‌گیرد تا وجوه مختلف مناسبات اجتماعی، فرهنگی و فکری جامعه را بررسی کند. در جریان این روایت، مخاطب با شخصیت‌هایی چون چارلی چاپلین، آدولف هیتلر، آندره مالرو، برتولت برشت و صادق هدایت روبه‌رو می‌شود؛ چهره‌هایی که حضورشان در روایت، رنگی جهانی و بینافرهنگی به اثر می‌بخشد. همچنین موضوعاتی همچون ورود موسیقی غربی به ایران، بنیان‌گذاری فرهنگستان زبان و تحولات فکری دوران مدرن، با نگاهی طنازانه و انتقادی در متن بازتاب یافته است. اگرچه زرویی نصرآباد در مقدمه کتاب با زیرکی به جنبه‌های خلاقانه اثر خود اشاره می‌کند، اما در نگاهی عمیق‌تر می‌توان این اثر را بازتابی از دگرگونی‌های ذهنی و فکری او دانست؛ دگرگونی‌هایی که در دوره‌ای خاص از زندگی‌اش شکل گرفته و مسیر تازه‌ای در اندیشه و طنزپردازی این نویسنده تاثیرگذار گشوده است.