کتاب رزیتا خاتون اثر سید مهدی شجاعی، انتشارات نیستان

کتاب «رزیتا خاتون» مجموعه‌ای از نوشته‌های طنزآمیز و انتقادی سید مهدی شجاعی است که در طول دو سال و نیم انتشار ماهنامه‌ی «نیستان» منتشر می‌شد. این نوشته‌ها در قالب ستونی ثابت با همین عنوان، یعنی «رزیتا خاتون»، چاپ می‌گردید و به‌واسطه‌ی زبان تند، بی‌پرده و نیش‌دار خود، خیلی زود به یکی از پرخواننده‌ترین و بحث‌برانگیزترین بخش‌های مجله تبدیل شد. نویسنده‌ی این ستون با بهره‌گیری از طنز اجتماعی، رفتارها، عادات و تناقض‌های فرهنگی و اجتماعی جامعه‌ی ایران را نقد می‌کرد. او با زبانی صمیمی، گاه عامیانه و در عین حال هوشمندانه، مسائل جدی روز را در قالب موقعیت‌هایی خنده‌دار و کنایه‌آمیز مطرح می‌ساخت. عنوان «رزیتا خاتون» نامی نمادین و طنزآلود است که شجاعی برای شخصیت یا راوی این متن‌ها برگزیده بود؛ شخصیتی تیزبین، بی‌ملاحظه و صریح که با نگاهی دقیق به تحلیل و روایت رویدادهای روز می‌پرداخت. این لحن بی‌پروا و انتقادی، در عین اینکه موجب محبوبیت فراوان ستون در میان خوانندگان شد، واکنش‌ها و حساسیت‌هایی نیز برانگیخت. نقطه‌ی اوج این واکنش‌ها، انتشار مطلبی با عنوان «ازدواج به شکل تعاونی» بود؛ متنی که به تشخیص رئیس وقت دادگستری تهران، مغایر با عفت عمومی تلقی شد و به شکایت رسمی از نویسنده و مجله انجامید. این شکایت منجر به تشکیل دادگاهی گردید و متن کامل دفاعیه‌ی شجاعی در آن دادگاه، در کتاب «رزیتا خاتون» درج شده است. اما اهمیت این دفاعیه در چیست؟ دفاعیه‌ی سید مهدی شجاعی، از نظر لحن، استدلال و ساختار، نمونه‌ای برجسته از «طنز جدی» و نقد اجتماعی در قالبی فرهنگی و حقوقی است. او در این متن، با تکیه بر مفاهیم آزادی بیان، اخلاق عمومی و نقش طنز در اصلاح جامعه، از حق انتقاد و بیان آزاد دفاع می‌کند و نشان می‌دهد که طنز، نه تهدیدی برای ارزش‌های اخلاقی، بلکه ابزاری مؤثر برای آگاهی‌بخشی و اصلاح رفتارهای جمعی است. هرچند در نهایت دادگاه حکم به تبرئه‌ی او داد، اما شجاعی در اعتراض به فضای محدودکننده‌ی آن زمان، تصمیم به توقف انتشار «نیستان» گرفت. بخش پایانی کتاب نیز شامل دو مصاحبه با سید مهدی شجاعی است که پس از ماجرای دادگاه انجام شده‌اند. این گفت‌وگوها، فضای فکری، دغدغه‌های فرهنگی و نگاه اجتماعی نویسنده را روشن‌تر نشان می‌دهند و در کنار آن، تصویری دقیق از شرایط فرهنگی و مطبوعاتی دهه‌ی هفتاد ارائه می‌کنند؛ دوره‌ای که طنز، نقد اجتماعی و آزادی بیان هنوز در کشاکش فضای رسمی و جریانات فرهنگی زمانه بود.