کتاب مقالات شمس تبریزی اثر شمس الدین محمد تبریزی، ترجمه محمد علی موحد، انتشارات خوارزمی

کتاب «مقالات شمس» مجموعه‌ای ارزشمند از گفته‌ها، سخنان و حکایات شمس تبریزی است که در دوران اقامت او در قونیه، در قرن هفتم هجری، گردآوری شده و پس از او به‌دست مریدان و پیروان مولانا جلال‌الدین محمد بلخی در قالب یادداشت‌هایی پراکنده تنظیم شده است. ارتباط میان سخنان شمس در این کتاب و محتوای «مثنوی معنوی» مولانا، موضوعی است که بدیع‌الزمان فروزان‌فر نیز به آن اشاره کرده و می‌نویسد: بسیاری از امثال و قصص مقالات در مثنوی نیز دیده می‌شود. از سوی دیگر، گسستگی و پراکندگی مطالب و عبارات در «مقالات شمس» نشان می‌دهد که خود شمس این اثر را تألیف نکرده است. او دراین‌باره می‌گوید: «من عادت نبشتن نداشته‌ام هرگز؛ سخن را چون نمی‌نویسم، در من می‌ماند و هر لحظه مرا روی دگر می‌دهد.» در این کتاب، شمس تبریزی به عرفای بزرگ زمان خود و حتی پیش از خود اشاره‌های فراوانی دارد؛ عارفانی چون منصور حلاج، ابن عربی، بایزید بسطامی، شیخ اشراق، شبلی، جنید و البته مولانا. موضوعات مطرح در «مقالات شمس» گسترده و متنوع‌اند؛ از رابطه شمس و مولانا، جنبه‌های گوناگون زندگی و شخصیت شمس گرفته تا خاطرات بزرگان، قصه‌ها، حکایات و آموزه‌های عمیق عرفانی. در میان منابع موجود درباره زندگی و رفتار شمس تبریزی، بی‌تردید «مقالات شمس» یکی از مهم‌ترین و معتبرترین آثار است. هرچند در این کتاب اشاره مستقیم و منظم به شرح احوال و گذشته شمس وجود ندارد، اما از خلال توصیف‌ها و خاطرات، می‌توان تصویری دقیق‌تر و انسانی‌تر از او به‌دست آورد. برای نمونه، شمس در مقالات خود پدر و مادرش را افرادی مهربان و نازک‌دل توصیف می‌کند و می‌گوید که آنان او را نازپرورده بزرگ کرده بودند.