کتاب حکمت هنر و زیبایی در اسلام اثر شهرام پازوکی، انتشارات فرهنگستان هنر

کتاب «حکمت هنر و زیبایی در اسلام» نوشته‌ی شهرام پازوکی اثری است که در چهار گفتار، به بررسی بنیادهای نظری و معرفتی هنر و زیبایی از منظر اسلامی می‌پردازد. در گفتار نخست، نویسنده با طرح این پرسش آغاز می‌کند که آیا اصولاً می‌توان از «زیبایی‌شناسی اسلامی» سخن گفت؟ او با مروری کوتاه بر تاریخ شکل‌گیری مفهوم زیبایی‌شناسی در غرب و رشد آن پس از دکارت، تفاوت میان دیدگاه‌های مدرن و اندیشه‌های کهن درباره هنر و زیبایی را تبیین می‌کند. بر همین اساس، پازوکی بر این باور است که پرداختن به زیبایی‌شناسی به معنای مدرنِ آن، در بستر هنر اسلامی امکان‌پذیر نیست. وی سپس سه مفهوم بنیادین «خیر»، «تجلی» و «عشق» را ـ که در متون عرفانی و فلسفی جهان اسلام بازتاب یافته‌اند ـ بررسی کرده و ارتباط آن‌ها را با حقیقت زیبایی تحلیل می‌کند. در گفتار دوم، که محور آن فتوت‌نامه‌هاست، نویسنده به شیوه آموزش «حکمت هنر و زیبایی در اسلام» می‌پردازد. او توضیح می‌دهد که چگونه اهل حرفه‌ها و مشاغل مختلف، تحت تأثیر نگرش‌های صوفیانه، به نگارش فتوت‌نامه‌ها روی آوردند. در این متون، هر هنرجو پیش از فراگیری فن و مهارت، باید اصول جوانمردی و زیبایی معنوی را بیاموزد. پازوکی در ادامه، به مقایسه میان هنر اسلامی و هنر مسیحی می‌پردازد و بر این نکته تأکید می‌کند که هر دین و به تبع آن، هنر دینیِ آن، مظهر یکی از اسماء الهی است. در این بخش تفاوت گرایش هنر مسیحی به شمایل‌نگاری با تمایل هنر اسلامی به الهیات و کلام نیز مورد بررسی قرار می‌گیرد. سومین گفتار کتاب بر «معرفت خلاق» و بر معنای درونی و صورت بیرونی هنر اسلامی تمرکز دارد. پازوکی در این بخش نشان می‌دهد که در عرفان و به‌ویژه در قلمرو هنر اسلامی، دریافت هنری از مسیر شهود و اندیشه حاصل می‌شود، نه صرفاً از راه استدلال عقلانی. در گفتار پایانی، نویسنده به رابطه‌ی معنا و صورت در هنر می‌پردازد و مباحثی همچون «تطهیر و تشبیه» و نیز «تشبیه و نمادگرایی» را با نگاهی تطبیقی تحلیل می‌کند. او در ادامه، نسبت میان فقه، دین و عرفان را در عرصه‌ی هنر اسلامی بررسی کرده و بدین ترتیب کتاب را با جمع‌بندی این مباحث به پایان می‌رساند.