کتاب دیالکتیک فلسفه هگل و درام برشت اثر صمد رستمی، انتشارات افراز

فرایند و فراشد دیالکتیک از آغاز شکل‌گیری فلسفه، از فیلسوفانی چون طالس، آناکسیماندروس، آناکسیمنس، پارمنیدس، هراکلیتوس، امپدکلس، زنون و سقراط آغاز شده و تا دوران روشنگری و فیلسوفانی مانند کانت و هگل ادامه یافته است. این سیر تاریخی نشان می‌دهد که اندیشهٔ دیالکتیکی از ابتدا با جست‌وجوی حقیقت، تغییر و تضاد در پدیده‌ها همراه بوده است. در ادامهٔ این روند، با ظهور مکتب ماتریالیسم دیالکتیک مارکس و انگلس، دیالکتیک از حوزهٔ صرفاً فلسفی فراتر رفته و به عرصهٔ سیاست، جامعه و هنر وارد شد. شناخت برشت از این مکتب سیاسی و فلسفی، نقطهٔ عطفی در شیوهٔ اندیشه و خلاقیت هنری او به شمار می‌آید. برشت با الهام از اصول دیالکتیک، این نگرش را وارد زندگی، ادبیات و به‌ویژه درام خود کرد. در نتیجه، مضامین و مفاهیم آثار نمایشی برشت، بر پایهٔ روش دیالکتیک هگل ــ یعنی تز، آنتی‌تز و سنتز ــ شکل گرفته و ساختاری متناقض و پویا یافته‌اند. بررسی چگونگی حضور و تأثیر دیالکتیک در درام‌های برشت، به‌ویژه در سه اثر شاخص او با عنوان‌های «آدم، آدم است»، «ننه کوراژ و فرزندانش» و «دایرهٔ گچی قفقازی»، نشان می‌دهد که او چگونه با بهره‌گیری از اصول دیالکتیکی، به بازتاب و نقد روابط اجتماعی و انسانی پرداخته است.