کتاب یاغی اثر آگوست استریندبرگ، ترجمه زهرا قلعه نوئی، انتشارات مشکی

نمایشنامه‌ی «یاغی» اثر آگوست استریندبرگ، یکی از نخستین تجربه‌های نمایشی اوست که در سال ۱۸۷۱ نوشته شد و همان سال در تئاتر سلطنتی استکهلم برای نخستین بار به صحنه رفت. این نمایش تک‌پرده‌ای و تاریخی، در فضایی قرون‌وسطایی و وایکینگی جریان دارد و حال‌و‌هوایی حماسی دارد که آشکارا از حماسه‌های ایسلندی الهام گرفته است. استریندبرگ در «یاغی»، جهانی سرد، خشن و بی‌رحم را ترسیم می‌کند؛ جهانی که در آن قانون، افتخار و بقا پیوسته در کشمکشی نومیدانه با یکدیگرند. قهرمان اثر، تورفین، مردی است طردشده و «خارج از قانون» که پس از رانده شدن از جامعه، در تبعید خود با طوفان‌ها، دریا و خاطرات رهاشدگی درگیر است. مونولوگ‌های پی‌درپی او، با فریاد تکرارشونده‌ی «تنها! تنها! تنها!»، نمود روشنی از انزوا، پوچی و تنهایی وجودی انسان در جهانی است که عدالت با قانون هم‌معنا نیست. در ساختار دراماتیک، «یاغی» بیش از آنکه به یک نمایش مبتنی بر کنش بیرونی یا گفت‌وگو شباهت داشته باشد، به مونولوگی شاعرانه می‌ماند که مرکز ثقل آن ذهن و صدای درونی تورفین است؛ شخصیتی سرگردان میان غرور و نومیدی. در این نمایش، طبیعت تنها پس‌زمینه‌ی صحنه نیست، بلکه بازتابی از روح و روان قهرمان است. دریاهای یخ‌زده و طوفان‌های بی‌پایان، استعاره‌ای از آشفتگی درونی و جدال روحی او به شمار می‌آیند. استریندبرگ از هم‌سانی میان چشم‌انداز بیرونی و دنیای درونی تورفین بهره می‌گیرد تا نوعی درام وجودی خلق کند؛ گونه‌ای نمایشی که بعدها در آثار پخته‌تر او مانند «پدر» و «خانم ژولی» به شکلی عمیق‌تر و روان‌کاوانه‌تر ادامه یافت. از نظر مضمون، محورهای اصلی نمایشنامه بر سه مفهوم استوار است: تبعید، افتخار و هویت. در جامعه‌ی قانون‌محور و جمع‌گرای نورس، طرد شدن از اجتماع به‌منزله‌ی مرگ معنوی است. استریندبرگ در این چارچوب، مسئله‌ی «خود» را در برابر نظم اجتماعی می‌سنجد. تورفین در عین حال که قربانی جامعه است، شورشی نیز هست؛ از قانون بیزار است، اما در پی عدالت شخصی خود می‌گردد. این تقابل درونی و بیرونی، او را به پیش‌نمونه‌ی قهرمانان بعدی استریندبرگ بدل می‌کند؛ قهرمانانی که علیه جهان و خدایان خاموش به نبرد برمی‌خیزند. از منظر سبک، «یاغی» با وجود ساختار حماسی‌اش، نشانه‌های روشنی از درام ذهنی و روان‌شناسی درونی در خود دارد. با آنکه اثری کوتاه و فشرده است، زبان تصویری و لحن خطیبی آن جلوه‌ای تأثیرگذار می‌آفریند. استفاده‌ی هوشمندانه از تکرار، ریتم شاعرانه‌ی جملات و توصیف‌های بصری از دریا و طوفان، حس تراژدی درونی قهرمان را برجسته‌تر می‌کند. همین ویژگی‌ها آغاز گرایش استریندبرگ به سمبولیسم و بیان ذهنی است؛ گرایشی که در آثار متأخر او به بلوغ کامل رسید. با وجود این، نمایشنامه‌ی «یاغی» بی‌نقص نیست. تمرکز مطلق بر شخصیت تورفین باعث محدود شدن دامنه‌ی شخصیت‌پردازی و روابط نمایشی شده است، به‌طوری‌که برخی منتقدان آن را تمرینی نمایشی دانسته‌اند تا یک درام کامل. با این حال، همین تمرکز یک‌نفره به اثر نیرویی خالص، صادقانه و تأمل‌برانگیز بخشیده است؛ نیرویی که تماشاگر را به درون ذهن و روان قهرمان می‌کشاند. در مجموع، «یاغی» نمایشی است درباره‌ی نبرد انسان با جامعه، با طبیعت و با خویشتن. استریندبرگ با بهره‌گیری از زبان حماسی و فضایی سرد و سنگ‌وار، تصویری بدیع از تنهایی بنیادین بشر ارائه می‌دهد. هرچند این اثر از نظر ساختاری ساده و ابتدایی به نظر می‌رسد، اما درون‌مایه‌هایی چون اضطراب طردشدگی، کشمکش میان اراده و قانون، و میل به رستگاری از مسیر رنج را در خود می‌پروراند؛ مضامینی که در سراسر زندگی هنری او پژواک یافتند. «یاغی» پژواکی است از نخستین فریاد استریندبرگ؛ صدایی برخاسته از سرمای شمال که هنوز در تاریخ تئاتر اسکاندیناوی طنین‌انداز است.