کتاب تاریخ مردم ایران اثر عبدالحسین زرین کوب، انتشارات امیرکبیر

تحقیق حاضر مروری است بر تاریخ و تحولات ایران در دوران پیش از اسلام که مباحث آن در ده بخش تنظیم شده است. نویسنده در مقدمه کتاب می‌نویسد: «در این اثر کوشیده‌ام آنچه را از تاریخ واقعی مردم ایران و از چگونگی معیشت، اندیشه، آداب و اخلاق آنان از منابع معتبر به دست می‌آید، بی‌هیچ شور و احساس قومی بازگو کنم. اگر در برخی موارد با دیدگاه برخی شرق‌شناسان غربی هم‌نظر نبوده‌ام، از آن روست که نتوانسته‌ام همچون آنان، تجاوز روم و بیزانس را با تحسین بنگرم یا واکنش ایرانیان در برابر جاذبه یونانی‌گری و روم‌پرستی را گرایش به ارتجاع و تسلیم در برابر استبداد بدانم.» بخش نخست، نگاهی دارد به دنیای اساطیری ایران و در آن از مهد و خاستگاه آریایی‌ها، شهرها و جامعه ابتدایی آنان، هجوم به فلات ایران، افسانه‌های پیشدادی و کیانی، اوستا و زرتشت سخن گفته می‌شود. بخش دوم با عنوان «افق‌های دور» به موضوعاتی چون ورود آریایی‌ها به فلات ایران، تمدن‌های آشور، عیلام و اورارتو، همچنین طوایف ماد و پارس، چگونگی تشکیل دولت، پادشاهان و اقدامات آنان و در نهایت غلبه کورش و فروپاشی دولت ماد می‌پردازد. بخش سوم با عنوان «نیزه‌های پارسی» به تاریخ ایران در دوران کورش، داریوش و خشایارشا و مهم‌ترین اقدامات آنان اختصاص دارد. سرنوشت امپراتوری هخامنشی در دوره پادشاهان پس از خشایارشا تا حمله اسکندر و سقوط این دولت، موضوع بخش چهارم با عنوان «اسلحه طلایی» است. در فصل پنجم با عنوان «آتش در کاخ»، از سویی پیشروی اسکندر در ایران تا زمان مرگ او پیگیری می‌شود و از سوی دیگر به نظام اداری، هنر، معماری و فرهنگ آن دوره پرداخته می‌شود. فصل ششم با نام «کشمکش میراث‌خوارگان» به سرنوشت سرزمین‌های فتح‌شده توسط اسکندر پس از مرگ او و رقابت جانشینانش برای تقسیم این قلمروها اختصاص دارد و سپس وضعیت ایران در دوران پادشاهان سلوکی بررسی می‌شود. بخش‌های هفتم و هشتم، به ترتیب با عناوین «جنگ و گریز» و «خُدنگ پهلوانی»، درباره دوره اشکانیان است. نویسنده در این بخش‌ها به شرح چگونگی پیدایش و قدرت‌یابی دولت اشکانی، معرفی مهم‌ترین پادشاهان این سلسله و بررسی رخدادهای مهم آن دوران می‌پردازد. افزون بر این، از ارتش پارت، مجلس نجبا، نظام اقتصادی و اجتماعی، دین، گرایش‌های یونانی، فرهنگ اشکانی، دانش، ادب و اختلافات خانوادگی در این دوره سخن می‌گوید. فصل نهم با عنوان «میعاد با گذشته» و فصل دهم با عنوان «وداع با دنیای باستانی» به تاریخ ساسانیان اختصاص دارد. مباحث این دو فصل با طغیان اردشیر بابکان، فروپاشی دولت اشکانی و پایه‌گذاری دودمان ساسانی آغاز می‌شود و تا پایان کار این سلسله ادامه می‌یابد. در این بخش‌ها، نویسنده گزارشی منسجم از مهم‌ترین رویدادهای سیاسی و اجتماعی دوره ساسانی ارائه می‌دهد و به موضوعاتی مانند مانی و مانویت، مزدک و قیام او، آیین زروانی، مراسم دینی زرتشتی، ساختار نظامی و اداری، فرهنگ و هنر، روابط خارجی با همسایگان، مسئله اعراب در مرزهای ایران، علل سقوط ساسانیان و میراث باستانی آنان می‌پردازد. کتاب با یادداشت‌های مؤلف و فهرست اعلام پایان می‌یابد.