کتاب تشیع علوی و تشیع صفوی اثر علی شریعتی، انتشارات سپیده باوران

کتاب «تشیع علوی و تشیع صفوی» حاصل مجموعه سخنرانی‌های دکتر علی شریعتی در حسینیه ارشاد است. شریعتی در این اثر کوشیده است تفاوت میان تشیع امامان و تشیع دوران صفویه را روشن سازد و با نگاهی تحلیلی، دو نوع نگرش دینی و تاریخی را از یکدیگر متمایز کند. او در این کتاب با تفکیک میان «تشیع اصیل و بنیادین» که ریشه در مکتب امامان دارد، و «تشیع صفوی» که به‌صورت یک ایدئولوژی سیاسی در خدمت پادشاهان صفوی درآمده بود، می‌کوشد تا با بررسی ژرف این تفاوت، راه بازگشت به جوهره نخستین تشیع را نشان دهد. به گفته منتقدان، دکتر شریعتی این موضوع را بیشتر از منظر جامعه‌شناسی تحلیل کرده است. از دیدگاه نویسنده، تشیع در دوران صفویه با نوعی ملی‌گرایی درآمیخت؛ زیرا پایه‌های دولت صفوی از جنبش شعوبیه سرچشمه می‌گرفت. این نهضت بر آن بود تا هویت ایرانی را از دین اسلام جدا کند؛ هرچند در اجرای کامل این هدف چندان توفیق نیافت، اما در دوره صفویه با پیوند دادن ملیت و دین توانست تا حدی به این مقصود دست یابد. همین درهم‌آمیختگی دین و ملیت، عامل شکل‌گیری تمایز ایرانیان از سایر ملت‌ها و رقبای منطقه‌ای شد. شریعتی همچنین تأکید می‌کند که پیش از عصر صفویه، شیعیان همواره در جایگاه منتقد حکومت‌ها قرار داشتند، اما از این دوره به بعد، نقش آنان دگرگون شد و به تدریج به پشتیبانان قدرت سیاسی تبدیل گشتند.