کتاب جاذبه و دافعه علی (علیه السلام) اثر مرتضی مطهری، انتشارات صدرا

یکی از ابعاد برجسته شخصیت حضرت علی(ع)، تأثیر عمیق و دوگانۀ او بر انسان‌هاست؛ تأثیری که هم وجه مثبت دارد و هم وجه منفی، و محور اصلی این اثر را تشکیل می‌دهد. این کتاب، از آثار ارزشمند معلم شهید، استاد مرتضی مطهری است و شامل چهار سخنرانی اوست که در روزهای هجدهم تا بیست‌ویکم ماه مبارک رمضان سال ۱۳۸۸ هجری قمری در حسینیه ارشاد ایراد شده‌اند. کتاب «جاذبه و دافعه علی(ع)» از یک مقدمه و دو بخش اصلی تشکیل می‌شود. در مقدمه، نویسنده به بیان کلیاتی درباره جاذبه و دافعه در روابط انسانی می‌پردازد. مقصود از این مفاهیم، جاذبه و دافعه جنسی نیست، بلکه منظور، کشش و رانش‌هایی است که در ارتباطات اجتماعی انسان‌ها وجود دارد و باعث نزدیک شدن یا دوری افراد از یکدیگر می‌شود. استاد مطهری در ادامه، انسان‌ها را از نظر میزان جاذبه و دافعه به چهار گروه تقسیم می‌کند: ۱. کسانی که نه جاذبه دارند و نه دافعه؛ نه کسی آنان را دوست دارد و نه کسی با آنان دشمنی می‌ورزد. ۲. افرادی که تنها جاذبه دارند و دافعه‌ای از خود نشان نمی‌دهند. ۳. کسانی که فقط دافعه دارند و از جاذبه بی‌بهره‌اند. ۴. انسان‌هایی که هم جاذبه دارند و هم دافعه. به باور مطهری، حضرت علی(ع) از معدود چهره‌هایی است که هر دو ویژگی را در اوج خود داراست. جاذبه و دافعه او چنان نیرومند و تأثیرگذار است که مشابهش در تاریخ کمتر دیده می‌شود. در فصل نخست کتاب، نویسنده به بررسی جاذبه علی(ع) می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه آن حضرت با نیروی معنوی و روح بزرگ خود دل‌های بسیاری را به سوی خویش کشیده است. در فصل دوم، به دافعه او اشاره می‌شود و توضیح داده می‌شود که این دافعه چگونه عمل می‌کرده است. مرتضی مطهری در توصیف این ویژگی می‌نویسد که علی(ع) همان کسی است که بر گناهکاران حد الهی جاری می‌ساخت، آنان را تازیانه می‌زد و اگر ضرورت شرعی ایجاب می‌کرد، دستشان را قطع می‌کرد؛ با این حال، آن افراد از او روی‌گردان نمی‌شدند و از محبتشان نسبت به او کاسته نمی‌گشت. مراد از دافعه در این کتاب، نیرو و صلابتی است که حضرت علی(ع) در طرد عناصر فاسد و منحرف از خود نشان می‌داد. دو گروهی که بیش از همه در معرض این دافعه قرار داشتند، منافقان زیرک و زاهدان نادان بودند؛ کسانی که ظاهر دین‌داری داشتند، اما حقیقت دین را درنمی‌یافتند و از مسیر عدالت و معنویت منحرف می‌شدند.