کتاب خاطرات همفر ترجمه محسن مویدی، انتشارات امیرکبیر

کتاب «خاطرات همفر» که نویسنده آن خود را به عنوان «جاسوس انگلیسی در ممالک اسلامی» معرفی می‌کند، اثری پر از نکات تاریخی و سیاسی قابل تأمل است. این کتاب با ترجمه‌ی محسن مویدی، روایت‌گر سرگذشت «همفر» در نقش یک جاسوس بریتانیایی در سرزمین‌های خاورمیانه و مأموریت‌های او در راستای تحقق اهداف استعمارگرایانه‌ی بریتانیاست. در این خاطرات، همفر به مشکلات و چالش‌هایی که با جوامع اسلامی و بنیان‌های فکری و فرهنگی دین اسلام داشته اشاره می‌کند. او از تشکیل جمعی متشکل از نمایندگان کشورهای انگلیس، فرانسه و روسیه سخن می‌گوید و شرحی از مأموریت‌های خود در ترکیه و سرگذشت همراهانش ارائه می‌دهد. همچنین به باورهای مشترک و اختلافی میان اهل تسنن و تشیع می‌پردازد و از دیدگاه‌های خود نسبت به آنان سخن می‌گوید. در ادامه‌ی ماجرا، ورود همفر به بصره و دیدار او با شیخ عمر الطائی و همچنین آشنایی‌اش با محمد بن عبدالوهاب روایت می‌شود؛ آشنایی‌ای که نقطه عطفی در روند مأموریت او و تحولات فکری و سیاسی آن دوران به شمار می‌آید. سپس نویسنده از حرکت خود به سوی شهرهای مذهبی نجف و کربلا سخن می‌گوید و پس از انجام بخشی از مأموریت‌ها، بازگشتش به انگلستان و ملاقاتش با وزیر مربوطه را شرح می‌دهد. همفر در این کتاب، از بررسی و شناسایی نقاط قوت و ضعف مسلمانان می‌گوید. او مأموریت خود را در نابودی جنبه‌های مثبت و گسترش ضعف‌های جوامع اسلامی توصیف می‌کند. یکی از بخش‌های مهم و جنجالی «خاطرات همفر»، به عملکرد بریتانیا و نقش مؤثر او در شکل‌گیری و توسعه‌ی فرقه‌ی وهابیت اختصاص دارد؛ فرقه‌ای که آغاز رسمی فعالیت آن به سال ۱۱۵۰ قمری بازمی‌گردد. این اثر تاریخی نه تنها استراتژی‌های جاسوسی و سیاست‌های تفرقه‌افکنانه‌ی بریتانیا در میان مسلمانان را آشکار می‌سازد، بلکه افشاگری‌های مهمی از پشت‌پرده‌ی تحولات سیاسی و مذهبی قرن‌های گذشته ارائه می‌کند. «خاطرات همفر» برگ روشنگری از تاریخ معاصر به شمار می‌رود که مخاطب را با ابعاد پنهان استعمار و نقش آن در ایجاد تفرقه در جهان اسلام آشنا می‌کند.