کتاب خدای دوزخ اثر سام شپرد، ترجمه وازریک درساهاکیان، انتشارات بیدگل

نمایشنامه «خدای دوزخ» اثر سام شپرد، کاوشی تاریک، گزنده و چندلایه در ژرفای ترس، پارانویا و تأثیر نیروهای سیاسی و اجتماعی بر هویت فردی است. این اثر که در سال ۲۰۰۴ نگاشته شده، به‌خوبی سبک ویژه شپرد را منعکس می‌کند؛ آمیزه‌ای از طنز پوچ‌گرایانه، سوررئالیسم و مضامین وجودی که در عین حال، اضطراب و نگرانی‌های جهان پس از یازدهم سپتامبر را بازتاب می‌دهد. شپرد با خلق فضایی متشنج و بهره‌گیری از دیالوگ‌های کوتاه، موجز و در عین حال پرابهام، جهانی می‌سازد که در آن آزادی فردی پیوسته زیر سایه نیروهای بیرونی و درونی تهدید می‌شود و بهای روانی و اخلاقی زیستن در جامعه‌ای آکنده از ترس و بی‌اعتمادی را به چالش می‌کشد. داستان «خدای دوزخ» در خانه‌ای روستایی در قلب غرب میانه می‌گذرد و بر محور دو شخصیت اصلی، فرانک و اما، زوجی معمولی با زندگی‌ای آرام و یکنواخت بنا می‌شود. این آرامش زمانی برهم می‌خورد که مردی ناشناس به نام «هیز»، که گویی نماینده دولت یا سازمانی مرموز در سایه است، به در خانه‌شان می‌آید. حضور هیز نه‌تنها آرامش خانه را بر هم می‌زند، بلکه وجود عادی و روزمره این زوج را تهدید می‌کند و آنان را ناخواسته به ورطه‌ای از اضطراب و تردید می‌کشاند. هیز با رفتار سرد، گفتار کنایه‌آمیز و زبانی رمزآلود، فرانک و اما را به رویارویی با عمیق‌ترین ترس‌ها و تمایلات خود سوق می‌دهد. فرانک، مردی که در ظاهر ساده و معمولی است، ناچار می‌شود با این اندیشه روبه‌رو شود که شاید خود جزئی از نظامی تیره و پیچیده‌تر باشد که امکان رهایی از آن را ندارد. در مقابل، اما با وجدان اخلاقی و حس عاملیت انسانی خود در کشمکش است، میان اطاعت و مقاومت، میان بقا و حقیقت. در سراسر نمایش، مضامینی چون کنترل، ترس و خیانت در تار و پود روابط انسان‌ها تنیده شده است. حضور هیز به‌سان نمادی از نیروهای پنهان و گاه بی‌منطق سیاست، جنگ و نظارت دولتی جلوه می‌کند. شپرد با مهارت، طنز سیاه را در دل فضایی پوچ و فشرده تزریق می‌کند تا بپرسد: انسان عادی در مواجهه با قدرت‌های بیرونی و نادیدنی چه واکنشی نشان می‌دهد و تا چه حد می‌تواند آزادی خویش را حفظ کند؟ پویایی قدرت در «خدای دوزخ» با نوسان وفاداری‌ها و دگرگونی روابط میان شخصیت‌ها آشکار می‌شود. فرانک و اما در پرتو فشارهای بیرونی و اضطراب درونی، ناچارند با میزان مشارکت و همدستی خود در نظامی وسیع‌تر و انتزاعی‌تر روبه‌رو شوند. با پیشرفت داستان، تضاد میان اخلاق شخصی و واقعیت سیاسی شدت می‌گیرد و مخاطب را به اندیشه در باب معنای آزادی، وفاداری و بهای زندگی در جهانی بی‌رحم و کنترل‌گر وامی‌دارد. یکی از دغدغه‌های محوری نمایش، مفهوم «پارانویا» یا هراس از دیده شدن و نظارت دائمی نیروهای ناپیداست. شپرد با نگاهی نقادانه به احساس بی‌اعتمادی و اضطراب عمومی جامعه مدرن می‌پردازد؛ جهانی که در آن، سایه نظارت و کنترل دولتی آزادی‌های فردی را تضعیف کرده است. هیز تجسم همین نیروی سرکوبگر است، شخصیتی بزرگ‌نمایی شده و سلطه‌گر که گویی سرنوشت فرانک و اما را در دست دارد. در کنار این مضمون، شپرد به «توهم امنیت» نیز اشاره می‌کند؛ امنیتی ظاهری و شکننده که با ورود نیروهای بیرونی به‌سرعت فرو می‌پاشد. زندگی آرام فرانک و اما نمادی از این فریب جمعی است که انسان‌ها برای حفظ تعادل روانی خود بدان پناه می‌برند، بی‌آن‌که دریابند آنچه به امنیت تعبیر می‌کنند، چیزی جز نقابی موقت برای پوشاندن ترس‌های عمیق‌ترشان نیست. «سازش اخلاقی» از دیگر محورهای بنیادین نمایشنامه است. فرانک و اما در بزنگاهی قرار می‌گیرند که باید میان حفظ سبک زندگی و ارزش‌های اخلاقی خود یکی را برگزینند. این دوراهی آنگاه دشوارتر می‌شود که درمی‌یابند توان رویارویی با ساختارهای اجتماعی قدرتمند پیرامونشان را ندارند و شاید ناگزیر از تسلیم باشند. در نهایت، «خدای دوزخ» اثری تکان‌دهنده، استعاری و اندیش‌برانگیز است که با بهره‌گیری از طنز سیاه و فضای سوررئال، اضطراب‌های انسان معاصر را در برابر اقتدار، نظارت و بی‌ثباتی اخلاقی ترسیم می‌کند. شپرد از دریچه تقابل میان یک زوج معمولی و چهره‌ای سرکوبگر و ناشناخته، نظام‌های قدرت و پارانویای روزافزون جهان مدرن را نقد می‌کند. این نمایش با گفت‌وگوهای فشرده و فضایی آکنده از بی‌قراری، مخاطب را وادار می‌سازد درباره ماهیت آزادی، بهای امنیت و حدود استقلال فردی در دنیایی که مرز میان امر شخصی و سیاسی هر روز بیش‌تر محو می‌شود، بیندیشد. «خدای دوزخ» در نهایت به‌مثابه هشداری است درباره خطر قدرت بی‌مهار و شکنندگی آزادی انسان در برابر نیروهای نامرئی‌ای که بر زندگی او سایه می‌افکنند.