کتاب خدمات متقابل اسلام و ایران اثر مرتضی مطهری، انتشارات صدرا

کتاب «خدمات متقابل اسلام و ایران» نوشته‌ی مرتضی مطهری توسط انتشارات صدرا منتشر شده است. قرن بیستم با ظهور اندیشه‌ی مدرنیته، به بازخوانی گذشته‌ی ملت‌ها و کاوش در ریشه‌های تاریخی آن‌ها انجامید. در این دوران، عقب‌ماندگی آشکار ایران نسبت به کشورهای اروپایی، گروهی از روشنفکران را به جست‌وجوی علل این وضع واداشت. برخی از آنان، اسلام را عامل گسست فرهنگی از هویت باستانی ایران دانسته و سلطه‌ی اعراب بر این سرزمین را منشأ نابسامانی‌های تاریخی تلقی کردند. گروهی دیگر، راه‌حل مشکلات ایران را در تقلید از تمدن و دستاوردهای غربی جست‌وجو کردند. دسته‌ی دوم اما، اسلام را علت اصلی عقب‌ماندگی ایران دانسته و بازگشت به ایران باستان و سنت‌های کهن را کلید نجات کشور معرفی کردند. در مقابل، عده‌ای نیز بر این باور بودند که با رجوع به آموزه‌های اصیل صدر اسلام و کنار گذاشتن خرافات و انحرافاتی که در دوره‌ی خلافت‌های عربی و حکومت پادشاهان ایرانی به دین افزوده شده بود، می‌توان راه اصلاح جامعه‌ی ایرانی را یافت. این دیدگاه‌ها در دوران مشروطه و حکومت پهلوی، موجب شکل‌گیری جریان «باستان‌گرایی» شد؛ جریانی که بیشتر در میان نخبگان جامعه با گرایش‌های غرب‌زده رواج داشت. از نگاه آنان، اسلام عنصری بیگانه بود که ایران را از گذشته‌ی پرشکوه و تمدن اصیل خود جدا کرده بود. در همین زمان، گروهی دیگر از متفکران، ریشه‌ی عقب‌ماندگی ایران را در بی‌کفایتی و ناکارآمدی پادشاهان و حاکمان جست‌وجو می‌کردند. یکی از این اندیشمندان، مرتضی مطهری بود که دغدغه‌های خود درباره‌ی مسئله‌ی هویت ایرانی را در کتاب «خدمات متقابل اسلام و ایران» مطرح ساخت. پیش از ورود تجدد و مدرنیته به ایران، هویت ایرانی ترکیبی سازگار از دو مؤلفه‌ی اصلی، یعنی ایرانیت و اسلامیت، به شمار می‌رفت. اما ضعف سیاسی، اقتصادی و نظامی ایران در برابر غرب، این توازن را از میان برد. مطهری در آثار خود تأکید می‌کند که مفهوم «ملی‌گرایی» با الهام از فرهنگ و ادبیات غربی وارد ایران شد؛ نگاهی که در آن دوران از سوی کشورهای غربی به‌طور گسترده تبلیغ می‌شد. هر یک از این کشورها با افتخار به گذشته‌ی تاریخی و فرهنگی خود، تلاش داشتند تا برتری فرهنگی‌شان را بر همسایگان نشان دهند. این روند در کنار رقابت‌های اقتصادی و سیاسی، به نوعی «فخر فروشی تاریخی» بدل شد که از دیدگاه اسلامی، امری ناپسند است. مطهری در کتاب «خدمات متقابل اسلام و ایران» با نقد این گرایش، بر جنبه‌ی فراملی، فراقومی و جهان‌شمول اسلام تأکید می‌کند. او با بهره‌گیری از منابع دینی و تاریخی مختلف، این دیدگاه را تشریح کرده و نشان می‌دهد که در اندیشه‌ی اسلامی، مرزهای جغرافیایی و تفاخرات قومی جایگاهی ندارد؛ بلکه انسان‌ها، فارغ از نژاد و تبار، در نگاه اسلام برابرند.