کتاب قصه‌های آذربایجان اثر صمد بهرنگی، انتشارات نظام الملک

افسانه بخش مهمی از فولکلور هر ملت را تشکیل می‌دهد. در افسانه‌ها، افزون بر سایر جنبه‌هایی که برای جامعه‌شناسان و پژوهشگران فولکلور ارزشمند است، می‌توان بهترین و اصیل‌ترین جلوه‌های نثر زبان را نیز یافت. این آثار سرشار از ترکیب‌ها و تعبیرهای لطیف و بومی زبان‌ها هستند و نمونه‌ای از خلاقیت زبانی مردم را بازمی‌نمایند. برای نمونه، در داستان‌های «کوراوغلو» می‌توان زیباترین و دل‌نشین‌ترین نمونه‌های نثر زبان ترکی را مشاهده کرد. بی‌تردید، افسانه‌های هر ملت ویژگی‌هایی دارند که آن‌ها را از افسانه‌های دیگر کشورها متمایز می‌سازند. در شرایط اقلیمی و تاریخی متفاوت، حوادث و تجربه‌های مردم به آفرینش افسانه‌هایی گوناگون با خصوصیات خاص منجر می‌شود. مثلاً در فولکلور سیاه‌پوستان، در نگاه نخست، رنج، حسرت و اندوهی عمیق به چشم می‌خورد که بازتاب قرن‌ها بردگی و استثمار است و در ساختار داستان‌ها و قهرمانان آن جلوه‌گر می‌شود. به طور کلی، فولکلور آیینه‌ای است از احساسات، افکار و آرزوهای طبقات محروم جامعه. در مواردی که سخن از اشراف و قدرتمندان به میان می‌آید، معمولاً این روایت‌ها از نگاه اقشار پایین شکل گرفته و حاصل برخوردهای ناگزیر آنان در جریان زندگی روزمره است. از آن‌جا که موضوع این مقاله افسانه‌های آذربایجان است، همین اندازه مقدمه برای ورود به بحث کافی به نظر می‌رسد. در بخش‌های پیشین نیز اشاره شده که می‌توان داستان‌های فولکلور آذربایجان را به سه دسته تقسیم کرد: ۱. داستان‌های حماسی آمیخته با عشق، دلاوری و مبارزه با پادشاهان، خوانین و فئودال‌ها؛ مانند مجموعه شورانگیز «کوراوغلو» که شامل هفده داستان است و نیز داستان‌های «کتاب دده‌قورقود». ۲. افسانه‌های عاشقانه صرف، همچون داستان‌های معروف «عاشق غریب»، «طاهر و میرزا»، «اصلی و کرم» و نمونه‌های مشابه دیگر. ۳. افسانه‌هایی که برای کودکان، نوه‌ها و نتیجه‌ها در شب‌های بلند زمستان، کنار کرسی، با هدف سرگرمی و فرو رفتن در خوابی خوش و آرام روایت می‌شود. هر فرد دست‌کم نام پنجاه داستان از این نوع را می‌داند. در ادامه، تمرکز بحث بر بررسی ویژگی‌های افسانه‌های دسته سوم خواهد بود.