کتاب قصه‌های آذربایجان اثر صمد بهرنگی، انتشارات نظام الملک

افسانه بخش مهم و اساسی از فولکلور هر ملت را تشکیل می‌دهد. در افسانه‌ها، افزون بر جنبه‌های متنوعی که به‌طور کلی در مطالعات فولکلور مورد توجه جامعه‌شناسان و پژوهشگران قرار می‌گیرد، می‌توان نمونه‌هایی از ناب‌ترین و اصیل‌ترین شیوه‌های نثر و زبان بومی را نیز یافت. افسانه‌ها سرشار از ترکیبات و تعبیرهای لطیف و شاعرانه‌ی زبان مردم هستند. به‌عنوان نمونه، در داستان‌های کوراوغلو می‌توان زیباترین نمونه‌های نثر زبان ترکی را مشاهده کرد. بی‌تردید، افسانه‌های هر ملت ویژگی‌هایی دارند که آن‌ها را از افسانه‌های دیگر ملل متمایز می‌سازد. در اقلیم‌ها و شرایط تاریخی گوناگون، افسانه‌هایی با خصوصیات متفاوت و متنوع پدید می‌آیند. برای مثال، در فولکلور سیاه‌پوستان، در نگاه نخست می‌توان رنج، اندوه و حسرتی عمیق را احساس کرد؛ حسی که نتیجه‌ی قرن‌ها بردگی و استثمار است و بازتاب آن به‌روشنی در فولکلورشان دیده می‌شود. به‌طور کلی، فولکلور بازتاب‌دهنده‌ی زندگی، افکار، احساسات و آرزوهای طبقات محروم و فرودست جامعه است. اگر گاه در این داستان‌ها از اشراف و ثروتمندان سخن به میان می‌آید، معمولاً زمانی است که اقشار پایین جامعه ناگزیر در جریان زندگی روزمره یا کار با آنان مواجه می‌شوند. از آن‌جا که مقصود این مقاله بررسی افسانه‌های آذربایجان است، همین مقدمه برای ورود به بحث کافی به نظر می‌رسد. پیش‌تر نیز اشاره شده که می‌توان داستان‌های فولکلور آذربایجان را به سه گروه اصلی تقسیم کرد: نخست، داستان‌های حماسی آمیخته با عشق، دلاوری، پهلوانی و مبارزه با پادشاهان، خان‌ها و فئودال‌ها. از برجسته‌ترین نمونه‌های این گروه می‌توان به مجموعه‌ی شورانگیز «کوراوغلو» اشاره کرد که شامل هفده داستان است. همچنین، داستان‌های کهن «دده قورقود» در همین دسته جای می‌گیرند. دوم، افسانه‌های عاشقانه‌ی صرف که در آن‌ها شور و احساس بر جنبه‌ی حماسی می‌چربد. از میان این آثار می‌توان به داستان‌های بسیار مشهور «عاشق غریب»، «طاهر و میرزا»، و «اصلی و کرم» اشاره کرد که جایگاه برجسته‌ای در فولکلور آذربایجان دارند. سوم، افسانه‌هایی که برای کودکان، نوه‌ها و نسل‌های بعد، در شب‌های بلند زمستان و در کنار کرسی روایت می‌شود؛ داستان‌هایی که هم مایه‌ی سرگرمی‌اند و هم زمینه‌ساز خوابی شیرین و آرام. تقریباً هر فرد آذربایجانی دست‌کم نام پنجاه افسانه از این نوع را می‌داند. در ادامه، در این نوشتار تنها به بررسی ویژگی‌ها و خصوصیات افسانه‌های دسته‌ی سوم خواهیم پرداخت.