کتاب در جستجوی خدا اثر آرتور رابرت پیکاک، ترجمه علی بازیاری شورابی، انتشارات سبزان

کتاب «در جست‌وجوی خدا» اثر آرتور آر. پیکاک، نخستین‌بار در سال ۲۰۰۱ منتشر شد و حاصل بیش از سه دهه تلاش این اندیشمند در پیوند دادن علم و الهیات است. پیکاک‌ (۱۹۲۴ تا ۲۰۰۶)، زیست‌شیمی‌دان برجسته‌ای بود که در ادامه‌ی مسیر علمی خود به مقام کشیشی و الهی‌دانی در کلیسای آنگلیکان رسید و با انتشار این اثر، جایگاهی ممتاز در گفت‌وگوی میان علم و دین به دست آورد. او نه تنها در عرصه‌ی دانشگاهی، بلکه با بنیان‌گذاری «انجمن دانشمندان کشیش» و هدایت «مرکز ایان رمزی» در دانشگاه آکسفورد، نقش مهمی در ساختن پلی میان جامعه‌ی علمی و جامعه‌ی دینی ایفا کرد. این کتاب پس از انتشار با استقبال گسترده‌ی پژوهشگران روبه‌رو شد و منتقدانی چون فیلیپ هفنر و ایان باربور، آن را به دلیل وضوح اندیشه، دقت تحلیلی و نثر روان و خواندنی‌اش ستودند. ساختار کتاب سه بخش اصلی دارد و خواننده را از مباحث مقدماتی تا نتایج نهایی هدایت می‌کند. در بخش نخست، پیکاک به پرسش‌های بنیادینی می‌پردازد که علم نوین پیش روی الهیات می‌گذارد و نشان می‌دهد چگونه دستاوردهای علمی، شیو‌ه‌ی تفکر دینی را به چالش کشیده و در عین حال شکل تازه‌ای به آن بخشیده‌اند. بخش دوم کتاب به بررسی واقعیت، فعل الهی و رابطه‌ی خالق با خلقت اختصاص دارد. پیکاک در این بخش تلاش می‌کند نشان دهد تجربه‌ی خداوند نه فقط در رویدادهای بیرونی، بلکه در سکوت و ژرفای هستی نیز ریشه دارد. سرانجام، کتاب در بخش پایانی با طرح مفهوم «الهیات باز» و ایده‌ی جهان به‌مثابه آیینی مقدس، به اوج خود می‌رسد و امکانی تازه می‌گشاید تا حضور خدا را نه بیرون از جهان، بلکه در درون فرایندهای پویا و مداوم آن تجربه کنیم. یکی از مهم‌ترین نوآوری‌های پیکاک در این اثر، مفهوم «تأثیر کل–جزء» است؛ ایده‌ای که فعل خداوند را نه در معجزات گسسته و استثنایی، بلکه در بطن پیوستگی و پایداری طبیعت می‌بیند. از این راه، او هم به اصل علیت طبیعی وفادار می‌ماند و هم حضور الهی را در دل جهان حفظ می‌کند. چنین برداشتی، پیوندی خلاقانه میان علم و ایمان پدید می‌آورد و خلقت را رخدادی ایستا نمی‌داند، بلکه «بداهه‌پردازی الهی» در جریان تکامل معرفی می‌کند. با این همه، بازتاب‌های کتاب یک‌دست نبود. برخی منتقدان، از جمله نویسندگان «پابلیشرز ویکلی»، هرچند نثر روشن و روان پیکاک را ستودند، اما مدل «تأثیر کل–جزء» را ناکافی دانستند و آن را بیشتر نوعی استنتاج بر پایه‌ی بهترین توضیح ارزیابی کردند. در مقابل، دیدگاه‌هایی نیز وجود داشت که رویکرد پیکاک را ستایش‌آمیز دیدند. دیوید آی. فولتون از جمله کسانی بود که با نگاهی مثبت‌تر، تأملات او را تحسین کرد؛ به‌ویژه در جایی که پیکاک با استعاره‌ی «انسان‌ها از غبار ستاره‌ای ساخته شده‌اند»، پیوندی شاعرانه میان یافته‌های علمی و الهیاتی برقرار می‌سازد. اهمیت کتاب «در جست‌وجوی خدا» در آن است که الهیات را در تقابل با علم نمی‌نشاند، بلکه نشان می‌دهد چگونه درک تکاملی از جهان می‌تواند تجربه‌ی معنوی انسان را ژرف‌تر کند. نثر دقیق، روشن و اندیشمندانه‌ی پیکاک، اثرش را برای دانشجویان، روحانیون و علاقه‌مندان به فلسفه‌ی علم و دین به منبعی قابل فهم و آموزنده بدل کرده است. همین ویژگی سبب شده تا این کتاب در بسیاری از مراکز دانشگاهی و الهیاتی به عنوان منبعی آموزشی و پژوهشی مورد استفاده قرار گیرد. از آن‌جا که این اثر واپسین کتاب مهم پیکاک پیش از دریافت جایزه‌ی معتبر «تمپلتون» بود، می‌توان آن را نقطه‌ی اوج اندیشه‌های او دانست؛ اثری که همچنان به عنوان مرجعی اثرگذار در ادبیات گفت‌وگوی میان علم و ایمان باقی مانده است.