کتاب خط و نوشتار اثر اندرو رابینسون، ترجمه فاطمه توسلی، انتشارات سینا

خط، هنر ماندگار ساختن ذهنیات انسان است. می‌توان آن را بزرگ‌ترین اختراع بشر دانست؛ زیرا به یاری این دستاورد شگرف، تاریخ تمدن انسانی برای همیشه حفظ و ثبت شده است. انسان نخستین، برای نگهداری دانسته‌ها و امور روزمره خود، به تصویر کردن آن‌ها روی آورد و نخستین گونه نوشتار را حدود بیست و دو هزار سال پیش به‌صورت «تصویرنگاری» پدید آورد. این شیوه بعدها جای خود را به «اندیشه‌نگاری» داد؛ روشی که در آن، مفاهیم و اندیشه‌ها با علائمی مستقل از زبان گفتار نمایش داده می‌شدند. با این حال، اندیشه‌نگاری نیز کارآمد نبود؛ زیرا میان نشانه‌های نوشتاری و آواهای زبانی پیوند منطقی وجود نداشت. از این رو، سبک تازه‌ای باید جایگزین می‌شد که ارتباطی نزدیک‌تر با زبان گفتار داشته باشد. نتیجه این تحول، پدید آمدن «صوت‌نگاری» بود. صوت‌نگاری به‌تدریج به مرحله «آوانگاری» (سیلابی) و در نهایت به مرحله «الفبایی» رسید. از نخستین نقش‌ها بر دیواره غارها در حدود بیست و دو هزار سال پیش تا اختراع خط میخی به‌دست سومری‌ها در بین‌النهرین، نزدیک به هفده هزار سال گذشت. خط میخی، به‌عنوان نخستین نظام نوشتاری جهان، نقطه عطفی در تاریخ بشر به‌شمار می‌رود. این کتاب، مروری است جامع بر سیر تکامل خط و نوشتار در تمدن‌های بزرگ جهان. نوشتار و سواد، در کل، نیروهایی مثبت و تحول‌آفرین تلقی شده‌اند. امروزه همه والدین می‌کوشند فرزندانشان توانایی خواندن و نوشتن داشته باشند. با این حال، در طول بیش از پنج‌هزار سال تاریخ نوشتار، نگرش منفی و پنهانی نسبت به گسترش آن نیز دیده می‌شود. در قرن پنجم پیش از میلاد، سقراط — فیلسوف بزرگ یونانی که هرگز حتی یک واژه هم ننوشته بود — در داستانی درباره خدای مصری «توت»، آفریننده اسطوره‌ای نوشتار، به این نگاه دوگانه بشر نسبت به «گفتار قابل دیدن» اشاره می‌کند. بر اساس این روایت، توت پس از آفرینش نوشتار، نزد پادشاه مصر رفت تا پاداش دریافت کند؛ اما پادشاه به جای ستایش، او را سرزنش کرد و گفت: تو نوشدارویی پدید آورده‌ای که نه از حافظه، بلکه از یادآوری سرچشمه می‌گیرد. تو به شاگردانت ظاهر عقلانیت می‌بخشی، نه عقلانیت واقعی؛ زیرا آنان بسیار می‌خوانند، بی‌آن‌که درک ژرفی از دانسته‌های خود داشته باشند، و با وجود آن‌که دانا به نظر می‌رسند، اغلب ناآگاه می‌مانند.