کتاب اختراع بازار اثر لیزا هرتسک، ترجمه مصطفی زالی، انتشارات ترجمان

کتاب «اختراع بازار» نوشتۀ لیزا هرتسک، روایتی فلسفی و تحلیلی از شکل‌گیری و تحول مفهوم «بازار» است؛ مفهومی که او از دریچۀ اندیشه‌های دو فیلسوف بزرگ و اثرگذار تاریخ، آدام اسمیت و گئورگ ویلهلم فردریش هگل، بررسی می‌کند. اهمیت این کتاب در آن است که صرفاً یک پژوهش تطبیقی میان دیدگاه دو فیلسوف نیست، بلکه می‌کوشد با تکیه بر مبانی فلسفی، به بازخوانی معنای بازار پرداخته و برخی انگاره‌های متعارف و معاصر دربارۀ آن را به چالش بکشد. هرتسک بحث خود را با مقدماتی دربارۀ چیستی بازار آغاز می‌کند. او بازار را یک موجودیت ایستا نمی‌داند، بلکه آن را ساختاری پویا می‌بیند که در گذر زمان تحت تأثیر زیرساخت‌های فرهنگی، اجتماعی و نظری تکامل یافته است. در این مسیر، او نخست به اندیشۀ اسمیت و مفهوم «دست نامرئی» اشاره می‌کند؛ دیدگاهی که بر نظم خودانگیخته و طبیعی بازار تأکید دارد و معتقد است اگر بازار از مداخلۀ دولت ـ جز برای رفع انحصار ـ مصون بماند، خود را سازمان‌دهی کرده و در نهایت به نفع عموم جامعه عمل خواهد کرد. در نقطۀ مقابل، هگل بازار را به مثابۀ «یادمانی از وضعیت طبیعی» می‌بیند؛ فضایی که در آن منافع فردی و رقابت مسلط است و پیوندی با اخلاق جمعی و ارزش‌های انسانی ندارد. هرتسک با تکیه بر این دو نگاه متضاد، چهار محور اصلی فلسفۀ سیاسی را در بستر مفهوم بازار بررسی می‌کند: **هویت، عدالت، آزادی و تاریخ.** ### ۱. هویت و بازار به باور هرتسک، بازار صرفاً محلی برای تبادل سرمایه نیست، بلکه می‌تواند عرصه‌ای برای شکل‌گیری هویت فردی نیز باشد. به‌ویژه انتخاب شغل و فعالیت اقتصادی در بازار، برای انسان بخشی از هویت اجتماعی او را می‌سازد. از این منظر، بازار اسمیتی بستری است که فرد در آن هدفی برمی‌گزیند و در مسیر تحقق آن گام برمی‌دارد. با این حال، از دیدگاه هگل، بازار نه سازندۀ هویت بلکه عامل بیگانگی است؛ زیرا فرد را از هویت جمعی و پیوند اجتماعی جدا می‌سازد. ### ۲. عدالت و بازار نویسنده در ادامه رابطۀ پیچیدۀ عدالت اجتماعی و سازوکار بازار را بررسی می‌کند: آیا بازار می‌تواند ابزاری برای تحقق «انصاف» باشد؟ به باور هرتسک، عدالت در بازار تنها زمانی محقق می‌شود که شرایط و ضوابط خاصی رعایت گردد. در این زمینه، خوش‌بینی اسمیت به نتایج بازار در تضاد با بدبینی هگل قرار می‌گیرد؛ چرا که اسمیت آن را نیرویی برای ایجاد توازن می‌بیند، اما هگل تحقق عدالت اجتماعی را در چهارچوب صرفاً بازار بسیار بعید می‌داند. ### ۳. آزادی و خودمختاری بازار از نگاه هرتسک نه‌تنها به آزادی منفی، یعنی فقدان محدودیت، مربوط است بلکه با جنبه‌های مثبت آزادی همچون خودمختاری و آزادی سیاسی نیز پیوند دارد. او یادآور می‌شود که هر دو فیلسوف، بازار را هم تهدیدی برای آزادی فردی و هم بستری برای تقویت آن می‌دانند. این دوگانگی، نشان‌دهندۀ ظرفیت متناقض بازار برای هموار کردن مسیر خودمختاری یا محدود ساختن آن است. ### ۴. زمینۀ تاریخی بازار در فصل پایانی، هرتسک بر تاریخمندی بازار تأکید می‌کند. او یادآور می‌شود که بازار نه یک پدیدۀ طبیعی، بلکه نهادی تاریخی است که در روندی تدریجی شکل گرفته و پرورش یافته است. پذیرش این واقعیت به ما امکان می‌دهد بازار را همچون ساختاری انعطاف‌پذیر تصور کنیم؛ نهادی که می‌توان بنا به شرایط زمانی و اجتماعی در آن تغییر ایجاد کرد و آن را با نیازهای روزگار سازگار ساخت. کتاب «اختراع بازار» با رویکردی فلسفی و تحلیلی، ما را به بازاندیشی دربارۀ مفاهیم بنیادینی چون هویت، عدالت، آزادی و تاریخ در متن پویایی‌های بازار دعوت می‌کند؛ بازاندیشی‌ای که نه‌تنها برای فهم بهتر اندیشه‌های اسمیت و هگل ضروری است، بلکه برای درک موقعیت کنونی ما در مواجهه با بازارهای معاصر نیز اهمیت فراوان دارد.