کتاب زندگینامه تحلیلی فردوسی اثر علیرضا شاپور شهبازی، ترجمه هایده مشایخ، انتشارات هرمس

پژوهش حاضر، نخستین زندگینامه‌ انتقادی فردوسی را ارائه می‌دهد؛ اثری که به بررسی دقیق زندگی، اندیشه و جایگاه ادبی او در بستر تاریخ ایران می‌پردازد. فردوسی ده قرن پیش با گردآوری سنت‌های تاریخی ایرانیان گوناگون، آن‌ها را در قالب شعری حماسی و یکپارچه بازآفرینی کرد و بدین ترتیب، بنیان «تاریخ ملی» ایران را استوار ساخت؛ یادبودی که شرق‌شناس برجسته، تئودور نولدکه، آن را بنایی «بی‌رقیب» در میراث فرهنگی جهان توصیف کرده است. در فصل نخست، منابع موجود ارزیابی شده و کاستی‌های پژوهش‌های انجام‌گرفته از سال ۱۸۰۰ میلادی تاکنون آشکار می‌گردد. این فصل نشان می‌دهد که تا چه اندازه نیاز به تدوین زندگینامه‌ای جامع و متعادل از فردوسی احساس می‌شود؛ زندگینامه‌ای که بر پایه‌ گواهی‌های پراکنده در سراسر شاهنامه استوار باشد. فصل دوم به بررسی تاریخ‌های گوناگون منتسب به زندگی فردوسی می‌پردازد و با تحلیل داده‌های تاریخی، زمان دقیق تولد او را آشکار می‌سازد. همچنین در این فصل، پیشینه خانوادگی فردوسی و نقش نیاکان او در پاسداری از سنت‌های ایرانی روشن می‌شود. در فصل سوم، با بهره‌گیری از ارجاعات درون شاهنامه، آموزش‌های ادبی و محیط فرهنگی توس در روزگار فردوسی بازسازی می‌شود. بر پایه‌ این تحلیل، او در توس بدون نیاز به آموختن زبان پهلوی یا عربی، تحصیلاتی ادبی و عمیق دریافت کرده است. فردوسی علاوه بر مهارت در شعر، زمان خود را به سوارکاری، ضیافت و مطالعه اختصاص می‌داد. او با وجود ارادت به ایران باستان و آرمان‌های آن، پایبند به تشیع بود و همواره از عقل‌گرایی و مدارا دفاع می‌کرد. فصل چهارم به نخستین تألیفات فردوسی و جست‌وجوی منابع مکتوب او برای تدوین تاریخ حماسی ایران اختصاص دارد. در این فصل اثبات می‌شود که نسخه ابتدایی شاهنامه، مدت‌ها پیش از سلطنت سلطان محمود سروده شده بود و اثری کوتاه‌تر به شمار می‌رفت که تاریخ ساسانیان و داستان‌های برجسته‌ای همچون سیاوش را در بر می‌گرفت. در فصل پنجم، نویسنده به تحلیل رابطه‌ پیچیده و گاه پرتنش میان فردوسی و سلطان محمود غزنوی می‌پردازد؛ رابطه‌ای که بازتاب‌دهنده‌ تفاوت دیدگاه‌های فرهنگی و سیاسی میان شاعر خردمند توس و پادشاه قدرت‌طلب غزنه بود.