کتاب ایران در دوره قحطی اثر ویلیام بریتل بنک، ترجمه فاطمه یاحسینی، انتشارات شیرازه

قحطی بزرگ ایران در سال‌های ۱۳۳۶ تا ۱۲۹۸ میلادی (۱۹۱۷ تا ۱۹۱۹) دوره‌ای از گرسنگی و بیماری گسترده در سراسر ایران، تحت حکومت قاجاریه و هم‌زمان با جنگ جهانی اول بود. این قحطی در شرایطی رخ داد که ایران با وجود اعلام بی‌طرفی، توسط نیروهای بیگانه اشغال شده بود. حضور و عملیات نیروهای امپراتوری بریتانیا، روسیه و عثمانی در قلمرو ایران، از عوامل اصلی تشدید این فاجعه انسانی به شمار می‌رفت. درباره قحطی بزرگ ایران، تاکنون تنها شمار اندکی از مورخان پژوهش‌های دقیق انجام داده‌اند، و از همین رو این رویداد تلخ به یکی از موضوعات کمتر بررسی‌شده در تاریخ معاصر ایران تبدیل شده است. کتاب «ایران در دوره قحطی» نوشته «ویلیام بریتل بنک» از معدود آثار تحقیقی است که به‌صورت تخصصی به این فاجعه پرداخته است. برآورد شمار قربانیان قحطی ایران میان سال‌های ۱۹۱۷ تا ۱۹۱۹ بسیار متفاوت است؛ منابع گوناگون تعداد جان‌باختگان ناشی از گرسنگی و بیماری‌هایی چون وبا، طاعون، تیفوس و نیز آنفلوآنزای ۱۹۱۸ را بین دو میلیون تا شش میلیون، و گاه حتی هشت تا ده میلیون نفر ذکر کرده‌اند. عوامل متعددی در شکل‌گیری و گسترش این قحطی نقش داشتند؛ از جمله خشکسالی‌های فصلی پی‌درپی، مصادره و تصرف مواد غذایی توسط ارتش‌های اشغالگر، احتکار و سوءاستفاده برخی از بحران اقتصادی ناشی از جنگ. هم‌زمان، شبکه حمل‌ونقل کشور نیز فروپاشیده بود. درخواست گسترده حیوانات بارکش مانند قاطر و شتر از سوی ارتش‌های بریتانیا و روسیه و نیز صنایع نفت خوزستان، موجب بی‌نظمی شدید در جابه‌جایی کالا و مواد غذایی در سراسر کشور شد و پیامدهای فاجعه‌باری به بار آورد. در نوامبر ۱۹۱۵، قیمت یک خروار (صد کیلوگرم) گندم پس از فروش تمامی ذخایر غله جنوب‌شرق سیستان، به بیست تومان رسید. در همین زمان، نیروهای روسیه و بریتانیا تمامی مسیرهای ارتباطی شمال‌شرق ایران و استان خراسان را مسدود کرده و انتقال غله را جز در مسیرهایی که برای ارتش‌های خود در نظر گرفته بودند، ممنوع کردند. نتیجه این اقدامات، گسترش فقر، افزایش هزینه حمل غلات—که در بسیاری مناطق از هزینه کاشت آن فراتر رفت—و تشدید گرسنگی در میان مردم فقیر ایران بود. در مجموع، قحطی سال‌های ۱۹۱۷ تا ۱۹۱۹ یکی از تلخ‌ترین و کمتر واکاوی‌شده‌ترین فصول تاریخ ایران است؛ فاجعه‌ای انسانی که پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و جمعیتی آن تا سال‌ها بعد بر کشور سایه افکند.