کتاب سفرنامه جان بل اثر جان بل(1691)، ترجمه ساسان طهماسبی، انتشارات امیرکبیر

سفرنامه جان بل کتاب «سفرنامه جان بل» اثر جان بل، پزشک اسکاتلندی، از برجسته‌ترین نمونه‌های ادبیات سفرنامه‌ای با محوریت سیاسی به شمار می‌آید. این کتاب شرح سفرهایی است که نویسنده در همراهی با هیئت سیاسی روسیه به ایران انجام داده و در آن به دقت اوضاع سیاسی، اجتماعی و بهداشتی کشور در یکی از بحرانی‌ترین دوره‌های تاریخ ایران را روایت کرده است. سفر جان بل به ایران هم‌زمان با دوران حکومت سلسله صفوی و پادشاهی شاه سلطان حسین، آخرین فرمانروای این سلسله، صورت گرفت. او به همراه سفیر روسیه وارد اصفهان شد و در دوره‌ای پرآشوب که کشور دچار شورش‌های پی‌درپی، ناامنی گسترده و خطر جدی حمله افغان‌ها بود، مانند ناظری دقیق شرایط ایران را ثبت و تحلیل کرد. بل در سفر خود به نقاط مختلف کشور، به‌ویژه مناطق شمالی ایران، مشاهدات گسترده‌ای را به رشته تحریر درآورد. او با توصیف دقیق شهرها و روستاها، وضعیت زندگی مردم، شرایط اجتماعی و حتی شیوع بیماری‌هایی چون طاعون را شرح داده است. روایت او از واکنش مردم در برابر این بیماری همه‌گیر، بخشی ارزشمند و واقعی از تاریخ اجتماعی ایران در آن دوره را بازتاب می‌دهد. براساس نوشته‌های بل، او میان سال‌های ۱۷۱۵ تا ۱۷۱۸ میلادی چهار بار به ایران سفر کرد که بخش عمده این سفرها مربوط به حضور او در اصفهان بود. در «سفرنامه جان بل» فروپاشی نظم سیاسی و اجتماعی در اواخر حکومت صفویان به‌روشنی ترسیم شده است؛ دورانی که ضعف حکومت مرکزی، کشور را در آستانه نابسامانی کامل قرار داده بود. این کتاب تنها به روایت وضعیت داخلی ایران بسنده نکرده، بلکه شامل یادداشت‌های مهمی درباره ساختار دیوان‌سالاری، روابط سیاسی ایران و روسیه در عصر پتر کبیر و همچنین سیاست‌های توسعه‌طلبانه روس‌ها در منطقه است. به همین دلیل «سفرنامه جان بل» نه‌تنها منبعی دست‌اول برای شناخت تاریخ صفویان به شمار می‌آید، بلکه در بررسی مناسبات سیاسی و اجتماعی ایران و روسیه در قرن هجدهم نیز جایگاهی ویژه دارد.