کتاب اسرار مرگ استالین اثر عبدالرحمان آوتورخانوف، ترجمه عنایت الله رضا، انتشارات امیرکبیر

کتاب «اسرار مرگ استالین» نوشته عبدالرحمان آوتورخانوف، تاریخ‌نگار و پژوهشگر روس، اثری جنجالی و بحث‌برانگیز در حوزه تاریخ شوروی است. این کتاب با نگاهی موشکافانه به رویدادهای مربوط به مرگ جوزف استالین، رهبر اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۳۳۲ خورشیدی (۱۹۵۳ میلادی)، می‌پردازد و روایت رسمی حکومت مبنی بر مرگ طبیعی او بر اثر سکته مغزی را زیر سؤال می‌برد. آوتورخانوف با اتکا به اسناد و شواهد گوناگون، فرضیه قتل استالین به دست لاورنتی بریا، رئیس پلیس مخفی شوروی، را مطرح و تقویت می‌کند. ### بررسی اسناد و تناقض‌ها نویسنده با دقتی مثال‌زدنی، اسناد رسمی و غیررسمی مرتبط با این واقعه را تحلیل می‌کند و با بازسازی صحنه مرگ استالین، به تناقض‌ها و ابهام‌های موجود در روایت دولتی اشاره دارد. او به مواردی چون تأخیر در اطلاع‌رسانی درباره وضعیت وخیم استالین، عدم حضور پزشکان متخصص در لحظات حیاتی و رفتارهای مشکوک بریا و دیگر مقامات شوروی اشاره کرده و این عناصر را نشانه‌هایی در جهت اثبات نظریه قتل می‌داند. ### انگیزه‌های احتمالی بریا آوتورخانوف سپس به تحلیل انگیزه‌های بریا در طراحی احتمالی این توطئه می‌پردازد. او استدلال می‌کند که بریا با پشتوانه نفوذ گسترده در دستگاه امنیتی شوروی، در پی رسیدن به قدرت مطلق بود. علاوه بر این، بیم از سرنوشت محتومی که به‌سبب جنایات گسترده استالین در انتظارش بود، می‌توانست انگیزه‌ای قوی برای حذف فیزیکی رهبر شوروی ایجاد کند. به باور نویسنده، بریا برای حفظ موقعیت و بقای سیاسی خود، راهی جز این تصمیم هولناک نداشت. ### پیامدهای مرگ استالین کتاب تنها به فرضیه قتل نمی‌پردازد، بلکه پیامدهای سیاسی و اجتماعی مرگ استالین را نیز واکاوی می‌کند. آوتورخانوف توضیح می‌دهد که چگونه مرگ او به آغاز دوران «ذوب خروشچفی» منجر شد و موجب کاهش نسبی سرکوب‌های سیاسی گردید. همچنین، او سرنوشت بریا و دیگر مقام‌های ارشد شوروی پس از مرگ استالین را بررسی می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه همان بازی قدرتی که به سقوط استالین انجامید، درنهایت دامن بریا و همراهانش را نیز گرفت. ### ارزش و جایگاه کتاب «اسرار مرگ استالین» با وجود گذشت بیش از نیم‌قرن از انتشار، همچنان یکی از منابع مهم در پژوهش‌های تاریخی و سیاسی به شمار می‌آید. این اثر با رویکردی انتقادی و تحلیلی، بازخوانی تازه‌ای از یکی از رویدادهای سرنوشت‌ساز قرن بیستم ارائه می‌دهد و مخاطب را به بازاندیشی درباره ماهیت قدرت، توطئه و خشونت در نظام‌های توتالیتر فرا می‌خواند. اگرچه برخی مورخان نظریه قتل استالین را مردود دانسته و مرگ او را طبیعی می‌پندارند، اما کتاب آوتورخانوف همچنان به‌عنوان اثری ارزشمند و قابل‌تأمل در مطالعات تاریخ شوروی، تاریخ سیاسی قرن بیستم و تحلیل نظام‌های استبدادی باقی مانده است.