کتاب یاری متقابل؛ عامل تکامل اثر پتر کروپوتکین، ترجمه هومن کاسبی، انتشارات افکار

کتاب «یاری متقابل: عامل تکامل» مجموعه‌ای از مقالات فلسفی است که توسط پیتر کروپوتکین، فیلسوف آنارشیست روسی، در سال ۱۹۰۲ نوشته شد. این مقالات که در اصل بین سال‌های ۱۸۹۰ تا ۱۸۹۶ در مجله انگلیسی «قرن نوزدهم» منتشر شده بودند، به بررسی نقش همکاری و سود متقابل یا همان «یاری متقابل» در میان حیوانات و جوامع بشری، چه در گذشته و چه در زمان حال، می‌پردازند. کروپوتکین در این اثر، نظریه‌های مبتنی بر رقابت در چارچوب داروینیسم اجتماعی را به چالش می‌کشد و در عین حال دیدگاه‌های رمانتیک دربارهٔ همکاری، مانند آرای ژان‌-ژاک روسو، را نیز نقد می‌کند؛ دیدگاه‌هایی که انگیزهٔ همیاری را بیشتر ناشی از عشق جهانی می‌دانند تا منافع فردی. «یاری متقابل: عامل تکامل» در اندیشهٔ کمونیسم آنارشیستی اثری بنیادی محسوب می‌شود، زیرا مبانی علمی این مکتب را به‌جای تکیه بر ماتریالیسم تاریخی مارکسیستی، بر پایهٔ مفاهیم زیستی و همکاری طبیعی استوار می‌سازد. علاوه بر آن، بسیاری از زیست‌شناسان این کتاب را عاملی الهام‌بخش و کاتالیزوری مهم در توسعهٔ مطالعات علمی دربارهٔ همکاری و رفتارهای اجتماعی در طبیعت می‌دانند. کروپوتکین در بخشی از کتاب چنین می‌نویسد: «مفهومِ تنازع بقا به‌عنوان عاملِ تطور، که نخستین‌بار از سوی داروین و والاس وارد علم شد، به ما امکان داد طیف بی‌پایانی از پدیده‌ها را در قالب تعمیمی فراگیر بگنجانیم؛ تعریفی که به‌زودی به بنیان فرضیه‌های فلسفی، زیست‌شناختی و جامعه‌شناختی انسان بدل گشت. گونه‌های گوناگونی از واقعیت‌ها ـ از انطباق ساختار و کارکرد موجودات زنده با محیط پیرامون گرفته تا تکامل فیزیولوژیک و کالبدشناختی، و همچنین پیشرفت فکری و رشد اخلاقی ـ که پیش‌تر دلایل متفاوتی برایشان می‌آوردیم، به دست داروین در مفهومی واحد تجسم یافتند. ما این واقعیت‌ها را تلاشی پیوسته برای غلبه بر شرایط نامساعد و پیشرفت افراد، نژادها، گونه‌ها و جوامع دانستیم، تلاشی که در نهایت به بیشترین غنا، تنوع و شدت زندگی منجر می‌شود.»