کتاب شرق‌شناسی اثر ادوارد سعید، ترجمه لطفعلی خنجی، انتشارات امیرکبیر

ادوارد سعید یکی از برجسته‌ترین چهره‌های فرهنگی و فکری اواخر قرن بیستم به شمار می‌آید. او در سال ۱۹۷۸ کتابی نوشت که به‌سرعت به اثری تأثیرگذار در حوزه‌ی علوم انسانی و اجتماعی تبدیل شد. سعید در این کتاب ادعا می‌کند که بسیاری از آثار پژوهشی و عالمانه‌ی آمریکایی و اروپایی، تصویری فرهنگی از شرق ارائه داده‌اند که نه‌تنها دقیق نیست، بلکه گمراه‌کننده و سرشار از کلیشه‌های غیرواقعی است. به باور سعید، «خاور زمین دوره‌ای است که تمامی شرق بدان محدود شده است». او بر این نکته تأکید داشت که این نگاه جانبدارانه، باعث تحریف و مخدوش شدن شناخت واقعی از فرهنگ‌های شرقی و غرب آسیا شده است. هنگامی که محققان غربی به مطالعه‌ی فرهنگ‌های شرقی می‌پردازند، چون این فرهنگ‌ها با جهان غرب تفاوت بنیادین دارند، قادر به درک درست آن‌ها نیستند. در نتیجه، شرق را به‌صورت سرزمینی رازآلود، عجیب و مبهم بازنمایی می‌کنند؛ تصاویری تخیلی که در پشت آن نوعی احساس برتری نسبت به جوامع شرقی نهفته است. سعید توضیح می‌دهد که این رویکرد علمی ظاهری، درواقع با پروژه‌های سیاسی و امپریالیستی پیوندی عمیق دارد. به همین دلیل، بسیاری از پژوهش‌های غربی درباره‌ی شرق ذاتاً سیاسی‌اند و از منظر فکری و معرفتی نمی‌توان به آن‌ها اعتماد کرد. استعمار سرزمین‌های شرقی نیز با همین کلیشه‌سازی‌ها توجیه می‌شد؛ کلیشه‌هایی که شرق را جهان عقب‌مانده‌ای معرفی می‌کردند که نیازمند هدایت و تمدن‌سازی غرب است. به این ترتیب، فرآیند استعمار خود را در قالب رسالتی نجات‌بخش پنهان می‌کرد. از دیدگاه سعید، نتیجه روشن است: یا غرب آن‌چنان در دام تصورات غلط و پیش‌داوری‌های خود گرفتار شده که متوجه کلیشه‌سازی‌هایش درباره‌ی شرق نیست، یا آن‌که آگاهانه باور دارد فرهنگش از فرهنگ شرقی برتر است. نظریه‌ی او هنوز هم جایگاه مهمی در مباحث پسااستعماری دارد و به‌اندازه‌ای اثرگذار بوده که به بخشی از زبان و گفتمان رایج درباره‌ی شرق و غرب تبدیل شده است. این کتاب سعید، از آثار بنیادی در حوزه‌ی مطالعات پسااستعماری به‌شمار می‌رود و نقش بسزایی در دگرگونی شیوه‌ی مطالعه و تحلیل خاورمیانه ایفا کرده است.