کتاب سیاست‌ورزی در ایران عصر صفوی اثر کالین میچل، ترجمه حسن افشار، انتشارات فرهنگ جاوید

نقش تعیین‌کننده تشیع دوازده‌امامی در طرح توسعه شاهنشاهی صفوی انکارناپذیر است، اما در کنار آن، مجموعه‌ای از عوامل دینی، قومی و سیاسی نیز در قرن شانزدهم میلادی تأثیری عمیق بر شکل‌گیری این تحول داشتند. اساساً پیش‌فرض اصلی این کتاب بر آن است که مدعیات ایدئولوژیک صفویه در قرن شانزدهم بازتابی از تنوع گسترده و بی‌سابقه آن روزگار بود. همین انعطاف‌پذیری فکری و مذهبی باعث شد تا صفویان بتوانند از یک نهضت عرفانی محلی به جایگاهی شاهنشاهی با ساختار سیاسی منسجم و در قالب دولتی اسلامیِ پیشامدرن و بالنده گذر کنند. در این میان، بررسی نقش دبیرخانه صفوی و دیوان انشا یا دارالانشا، در فهم عمیق‌تر از «خودشناسی جمعیِ نخبگان ایران در سده شانزدهم» اهمیتی ویژه دارد. اسناد و مکاتبات دیپلماتیکِ دربار صفوی، شاخصی اساسی برای مطالعه روند دگرگونی مشروعیت سیاسی در این دوره به‌شمار می‌آید؛ به‌ویژه هنگامی که می‌بینیم قالب‌های گفتمانی متنوعِ عرفانی، منجی‌گرایانه، روحانی‌سالارانه، شاهانه و در نهایت شاهنشاهی، در فاصله‌ای کوتاه یکی پس از دیگری پدید می‌آیند و جای خود را به دیگری می‌سپارند. با این‌حال، در میان همه این دگرگونی‌ها، یک اصل بنیادین همواره پابرجا بود: شاهان صفوی نه‌تنها به‌عنوان فرمانروایان سیاسی، بلکه به‌عنوان نایبان امامان شیعه حکومت می‌کردند. آنان خود را متولیان رسمی مذهب تشیع و نمایندگان تام‌الاختیار اهل بیت معرفی می‌نمودند و بر این اساس، مشروعیت دینی و سیاسی خود را استوار می‌ساختند.