کتاب شهرستان‌های ایرانشهر اثر تورج دریایی، ترجمه شهران جلیلیان، انتشارات توس

«شهرستان‌های ایرانشهر» اثری است به قلم دکتر «تورج دریایی» که نوشتاری به زبان فارسی میانه درباره تاریخ، حماسه و جغرافیای باستانی ایران ارائه می‌کند. این اثر ارزشمند توسط «شهرام جلیلیان» به زبان فارسی امروز بازگردانی و ترجمه شده است. کتاب «شهرستان‌های ایرانشهر» در حقیقت متنی ادبی به زبان پهلوی است که در سده‌های پایانی امپراتوری ساسانی نگاشته شده و از مهم‌ترین منابع درباره ساختار اداری و جغرافیایی ایران باستان به‌شمار می‌آید. نویسنده ایرانی این متن ناشناخته مانده است، اما در این نسک، شهرستان‌های ایرانشهر با ذکر تاریخ، مکان‌های جغرافیایی و نام سازندگان یا ویران‌کنندگان آنها به تفصیل معرفی می‌شود. ایده نگارش کتاب «شهرستان‌های ایرانشهر» از مفهوم بنیادین «ایرانشهر» در دوره ساسانی الهام گرفته است؛ مفهومی که بعدها در آغاز دوران اسلامی با آگاهی‌های بیشتری گسترش یافت. بدین ترتیب میان متون جغرافیایی اسلامی اولیه و نوشته‌های فارسی میانه ارتباطی روشن وجود دارد، و به‌احتمال، مورخان و جغرافی‌دانان اسلامی این آثار کهن را مطالعه کرده‌اند. ترجمه فارسی امروزی این نوشتار شامل شصت پاراگراف است که در آن فهرستی از شهرستان‌های ایرانشهر گرد آمده و اطلاعاتی درباره ساخت‌وساز، محل بنیان‌گذاری، نام معماران یا تخریب‌کنندگان هر شهرستان ارائه می‌شود. پس از متن اصلی و بخش یادداشت‌ها، واژه‌نامه‌ای همراه با آوانویسی دقیق واژه‌ها آمده است تا خواننده راحت‌تر بتواند با زبان فارسی میانه ارتباط برقرار کند. در این بخش، معنا و ریشه هر واژه بر اساس نوع آن—مانند اسم، قید، فعل، صفت، ضمیر، عدد و حروف اضافه—تشریح شده است. در پایان کتاب، بخش کتاب‌شناسی «شهرستان‌های ایرانشهر» معرفی منابع و مآخذ مورد استفاده را دربر دارد. مطالعه این اثر نه‌تنها درک جامع‌تری از جغرافیا و تاریخ ایران باستان به خواننده می‌دهد، بلکه علاقه او را نسبت به میراث فرهنگی و زبانی ایران تقویت می‌کند و اهمیت متون فارسی میانه را در شناخت پیشینه تاریخی و تمدنی این سرزمین یادآور می‌سازد.