کتاب نهضت شعوبیه اثر حسینعلی ممتحن، انتشارات علمی و فرهنگی

کتاب «نهضت شعوبیه» یا «جنبش ملی ایرانیان در برابر خلافت اموی و عباسی» اثر حسینعلی ممتحن، پژوهشی جامع و دقیق درباره یکی از حرکت‌های مهم تاریخ فرهنگی و اجتماعی ایران است. این اثر در بیست‌و‌یک فصل، روند شکل‌گیری و گسترش نهضت شعوبیه را از جنبه‌های گوناگون تاریخی، اجتماعی و فکری بررسی می‌کند. در فصل نخست، نویسنده به توصیف ویژگی‌های طبیعی و جغرافیایی شبه‌جزیره عربستان می‌پردازد تا زمینه‌ای روشن برای شناخت تحولات تاریخی آن سرزمین فراهم شود. در فصل دوم، اوضاع اجتماعی، باورهای دینی، و آداب و رسوم عرب جاهلی – از قبایل بدوی تا مردم شهرنشین – مورد تحلیل قرار گرفته است. در فصل سوم، دین اسلام و مبانی آن بررسی می‌شود. ممتحن در این بخش به قرآن کریم، جایگاه والای آن در فرهنگ اسلامی، آموزه‌های اخلاقی، اهمیت دانش‌اندوزی و نقش کتابت در گسترش تعالیم اسلام می‌پردازد. او نشان می‌دهد که اسلام نخستین گام‌ها را برای دگرگون ساختن جامعه جاهلی برداشت، هرچند این دگرگونی با چالش‌ها و تعارض‌هایی همراه بود؛ موضوعی که در فصول چهارم و پنجم کتاب به تفصیل بیان شده است. با گسترش اسلام، فتوحات مسلمانان نیز وسعت یافت و در پی آن، نظام اقتصادی و طبقات اجتماعی دگرگون شد. ممتحن در فصول ششم تا دوازدهم به مسائلی همچون رواج برده‌داری، شکل‌گیری طبقات موالی، تعصب اعراب نسبت به آنان و ظهور جنبش موالی در دوره‌های اموی و عباسی می‌پردازد. این بخش‌ها از مهم‌ترین و محوری‌ترین مباحث کتاب به شمار می‌آیند. از فصل سیزدهم به بعد، واژه «شعوبیه» معرفی می‌شود و نویسنده به بررسی وجه اشتقاق، کاربردها و دیدگاه‌های مختلف درباره این اصطلاح می‌پردازد. سپس به منشأ تاریخی جنبش و مشاهیر نهضت شعوبیه – از شاعران و نویسندگان تا مخالفان آنان – اشاره می‌کند و آثار و مواضع فکری هر یک را توضیح می‌دهد. در ادامه، ممتحن به مقابله شعوبیه با اعراب در حوزه‌های فرهنگی و ادبی، از جمله جعل قصص و اخبار، تأثیر این جریان بر شاعران پارسی‌زبان و بازتاب سیاسی و اجتماعی آن می‌پردازد. در نهایت، او با نگاهی تحلیلی، نقش و جایگاه «جنبش ملی ایرانیان در برابر خلافت اموی و عباسی» را با جزئیات دقیق شرح داده و اهمیت تاریخی آن را برای درک تحولات فرهنگی ایران اسلامی روشن می‌سازد.