کتاب آیین شهرداری در قرن هفتم هجری اثر محمدبن احمدبن قرشی، ترجمه جعفر شعار، انتشارات علمی و فرهنگی

محمد بن محمد بن احمد بن ابی‌زید، مشهور به ابن‌اَخوه و ملقب به ضیاءالدین، از محققان برجسته‌ی قرن هفتم هجری قمری است. او محتسبی سخت‌گیر بود و بر پایه‌ی دانش شغلی و مطالعات گسترده‌اش در احکام و مقررات اسلامی، اثری ارزشمند به زبان عربی با عنوان «معالم‌القُربه فی أحکام‌الحِسبه» تألیف کرد. ابن‌اخوه در این کتاب ابتدا احکام فقهی هر موضوع را با استناد به آیات قرآن کریم و احادیث بیان کرده و سپس آن‌ها را با اوضاع اجتماعی و اقتصادی زمان خود تطبیق داده است. با این حال، فساد حاکمان و کارگزاران حکومت، از مدعیان امر به معروف و نهی از منکر گرفته تا طبقات فعال جامعه یعنی کسبه و اصناف، روح او را رنجیده ساخته بود. از همین رو، در ضمن شرح احکام، به شکایت از نابسامانی‌های اجتماعی و فساد بازار و حتی تقلب دکانداران نیز پرداخته است. موضوع اصلی این کتاب، تبیین احکام «حسبت» است. حسبت در اصطلاح اداری اسلامی، به مفهوم نظارت بر بازار، جلوگیری از تقلب، رسیدگی به امور عمومی شهر، تنظیم امور خرید و فروش و مراقبت از رفتار حرفه‌ای اصناف و پیشه‌وران است. از دیدگاه نظام اداری جدید، حسبت بخشی از وظایف نهادهایی چون شهرداری، شهربانی و دادستانی را در بر می‌گیرد. به همین دلیل، مترجم فارسی کتاب عنوان آن را «آیین شهرداری در قرن هفتم» برگزیده است، هرچند ترجمه‌ی لفظی آن «نشانه‌های قربت در احکام حسبت» است. مولف در نگارش کتاب خود تنها به بیان احکام فقهی بسنده نکرده، بلکه به مصادیق عملی نیز پرداخته و نمونه‌های کاربردی وظایف محتسب را در حوزه‌های مختلف نشان داده است. بدین‌سان، مباحث کتاب شامل مسائلی از دانش اقتصادی چون کسب‌وکار، پیمانه، ترازو، اوزان و مقادیر، خواص گیاهان دارویی و ترکیبات طبّی، و همچنین موضوعات اجتماعی مانند نظم عمومی، حسن معاشرت، رعایت حقوق مردم، منع تعدی و آزار، رفتار انسانی با حیوانات و در نهایت، بهداشت عمومی است. کتاب حاضر به مناسبت صدمین سال تصویب قانون بلدیه، مصوب بیستم ربیع‌الثانی سال ۱۳۲۵ هجری قمری و هم‌زمان با تشکیل حکومت مشروطه، به چاپ رسیده است.