کتاب پیدایش دولت صفوی اثر میشل م مزاوی، ترجمه یعقوب آژند، انتشارات گستره

حمله مغول به جهان اسلام تمامی مظاهر تمدن آن را درهم شکست و ساختار فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی این سرزمین پهناور را ویران کرد. چنگیزیان بیابان‌گرد، شهرهای آباد و پیشرفته اسلامی را یکی پس از دیگری به تصرف درآوردند و ساکنان آن‌ها را بی‌رحمانه قتل‌عام کردند؛ چنان‌که در بسیاری از شهرها، هرجا صد هزار نفر جمعیت بود، بی‌مبالغه حتی صد نفر نیز زنده نماند. چشمه‌های زندگی در اغلب شهرها خشکید و زمین‌های آباد تبدیل به بیابان‌های خاموش و بی‌ثمر شد. به روایت منابع تاریخی، «اکثر ولایات از تردد و تحکمات لشکریان برافتاد و مردمان از کار و کشت و زرع بازماندند.» ویرانی، فساد و کشتار چنان گسترده بود که حمدالله مستوفی، حدود یک قرن پس از یورش این چادرنشینان خانه‌به‌دوش، در آثار خود نوشت: «شکی نیست که خرابی ناشی از ظهور دولت مغول و آن همه قتل‌عام‌ها به اندازه‌ای بود که اگر تا هزار سال دیگر نیز حادثه‌ای رخ نمی‌داد، باز جبران‌پذیر نمی‌بود.» یکی از نخستین پیامدهای هجوم مغولان، کاهش شدید جمعیت بود که پیامدهای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی فراوانی به دنبال داشت. به‌عنوان نمونه، در سال ۶۱۷ هجری قمری، از مردم نیشابور حدود یک‌میلیون و هفتصد و چهل‌وهفت‌هزار نفر کشته شدند. همچنین در تسخیر مرو به دست مغولان، بنا بر روایات تاریخی، شمار کشته‌شدگان را هفت‌صد هزار تا یک‌میلیون و سیصد هزار نفر ذکر کرده‌اند. این اعداد گویای وسعت فاجعه‌ای است که حمله مغول بر پیکره تمدن اسلامی وارد آورد؛ فاجعه‌ای که نه‌تنها انسان‌ها، که روح زندگی در شهرها و روستاهای اسلامی را نیز نابود ساخت.