کتاب ماهیت خدا اثر الوین پلنتینگا، ترجمه مهدی فرجی پاک، انتشارات نگاه معاصر

کتاب «ماهیت خدا» اثر آلوین پلنتینگا، فیلسوف برجسته آمریکایی، به بررسی عمیق مسائل مرتبط با «واجب‌الوجود بودن» و «حاکمیت الهی» می‌پردازد. پلنتینگا در این اثر می‌کوشد تا رابطه میان ذات و وجود خداوند را از منظر فلسفه تحلیلی واکاوی کند. او بیان می‌کند که اگر کسی ادعا کند خداوند دارای ماهیت و ذات است، در واقع به‌گونه‌ای حاکمیت مطلق و واجب‌الوجود بودن خداوند را محدود کرده است. اما اگر کسی بخواهد بر حفظ حاکمیت مطلق و واجب‌الوجودی خداوند پای بفشارد، ناگزیر باید منکر این شود که خداوند دارای ماهیت معین است. پلنتینگا این مسئله بنیادین را از چهار دیدگاه متفاوت مورد تحلیل قرار می‌دهد. نخست، از این نظر که ایده‌ها و باورهای انسانی درباره ذات باری‌تعالی به‌درستی صدق نمی‌کنند. دوم، با اتکا بر آموزه توماس آکوئیناس در باب «بسیطی مطلق الهی» و نفی هرگونه ترکیب در ذات خداوند. سوم، از منظر «نومینالیسم» یا «رئیسم» که هر وجود را به‌صورت جزئی، مستقل و مجرد در نظر می‌گیرد. و چهارم، از رهگذر «احتمالات دکارتی». پلنتینگا در مسیر بررسی این مواضع، آشکارا تأکید می‌کند که خداوند دارای ذات و ماهیت است. با این حال، او نشان می‌دهد که پایبندی به یک دیدگاه واحد—این‌که یا خداوند به‌خودیِ‌خود وجود دارد یا دارای نوعی حاکمیت قدرتمند است—به دشواری انجام‌پذیر است. وی نتیجه می‌گیرد که چنین دیدگاهی دچار «خودارجاعی» است و در نهایت خداوند را تا حد یک «خاصیت» فرو می‌کاهد. از نظر پلنتینگا، بی‌معناست که خداوند را هم‌زمان به‌عنوان یک خاصیت و یک موجود شخصی تصور کنیم. به همین دلیل، چنین موضعی نه‌تنها مسئله را حل نمی‌کند، بلکه بر پیچیدگی‌ها و مشکلات فلسفی آن می‌افزاید. در پایان، پلنتینگا استدلال می‌کند که ارزیابی نومینالیسم، پاسخ روشنی به مسئله نمی‌دهد؛ بلکه تنها به فرد کمک می‌کند تا دریابد که پرسش او در اصل درباره «هستی‌شناسی» نیست، بلکه به «چگونگی وجود» و نحوه ادراک آن بازمی‌گردد.