کتاب قصه‌گویی در فیلم مستند اثر شیلا کوران برنارد، ترجمه حمید احمدی لاری، انتشارات ساقی

سال‌هاست که بر سر معنای «فیلمنامه در سینمای مستند» بحث و جدل فراوانی وجود دارد. این‌که فیلم مستند فیلمنامه داشته باشد، لزوماً به این معنا نیست که قصه‌ای خیالی در آن روایت می‌شود. بسیاری می‌پرسند قصه در فیلم مستند چه مفهومی دارد و اگر در مستند هم داستان‌گویی وجود داشته باشد، تفاوت آن با فیلم داستانی در چیست. اگر می‌خواهید بیاموزید چگونه با استفاده از مواد خام برگرفته از واقعیت، قصه‌ای مؤثر و پرکشش روایت کنید، مطالعه‌ی کتاب «قصه‌گویی در فیلم مستند» را از دست ندهید. شیلا کوران برنارد، نویسنده و مستندسازی باتجربه که سال‌ها به‌عنوان فیلمساز، نویسنده و مشاور در پروژه‌های کوچک و بزرگ مستند حضور داشته، ایده‌ی نگارش این کتاب را از تجربه‌های شخصی خود الهام گرفته و آن را گسترش داده است. او بر این باور است که «در هر فیلم، با هر سبک و هر مدت زمان نمایش، می‌توان مفاهیم عمیق و معانی پنهان نهفته در لایه‌های زیرین قصه و ساختار را به‌صورت ضمنی به تماشاگر منتقل کرد.» ویژگی مهم این کتاب در مقایسه با بسیاری از آثار آموزشی درباره اصول فیلمسازی مستند، زبان ساده و نگارش روان آن است. برای علاقه‌مندان به فیلمسازی مستند، «قصه‌گویی در فیلم مستند» مانند رمانی خواندنی و پرهیجان است که مدام شما را با پرسش‌ها و چالش‌هایی روبه‌رو می‌کند که در مسیر شکل‌گیری ایده و پرداخت آن با آن مواجه بوده‌اید. شیلا کوران برنارد در پیش‌گفتار خود در تعریف فیلم مستند می‌نویسد: «قصه ممکن است بر پایه‌ی یک ایده، فرضیه یا مجموعه‌ای از پرسش‌ها آغاز شود، در فرایند ساخت وضوح بیشتری بیابد و در نسخه‌ی نهایی فیلم، در قالب آغازی جذاب، میانه‌ای غافلگیرکننده و پایانی پذیرفتنی شکل گیرد.» کتاب از چهار بخش اصلی تشکیل شده است: بخش نخست با عنوان «طراحی قصه» به اصول قصه‌پردازی، روایت دراماتیک، نگرش موضوعی، روش پرداخت، ساختارهای متنوع قصه‌گویی و دستکاری در زمان می‌پردازد. این بخش با بررسی موردی سه مستند «دختری از دانانگ»، «راگبی معلولان» و «من چاق و گنده» به پایان می‌رسد. بخش دوم با عنوان «ایده‌هایی برای پیش‌نویس فیلمنامه» مهم‌ترین قسمت کتاب از نظر شیوه‌ی عملی قصه‌گویی محسوب می‌شود. در این بخش، مباحثی چون پژوهش و تحقیق در مستند، انتخاب شخصیت، نگارش شناسه و خلاصه طرح، چگونگی نوشتن و تهیه‌ی طرح اولیه، پیش‌نویس فیلمنامه و فیلمنامه‌ی اجرایی مطرح می‌شود. در پایان این بخش، تمرینی برای نگارش و تهیه‌ی پیش‌نویس فیلمنامه ارائه شده است. بخش سوم به مراحل تولید و پس‌تولید اختصاص دارد و موضوعاتی چون فیلم‌برداری، انجام مصاحبه، تدوین اولیه، شکل‌دهی روایت در تدوین، مقابله با چالش‌های احتمالی مسیر قصه‌گویی و نگارش گفتار متن را بررسی می‌کند. در پایان این فصل، فهرستی از بایدها و نبایدهای قصه‌گویی در فیلم مستند ارائه شده است. بخش چهارم و پایانی کتاب شامل گفت‌وگوهایی درباره‌ی «داستان در فیلم مستند» با مستندسازان، تدوینگران، محققان، تصویربرداران و دیگر عوامل تولید است. در این گفت‌وگوها، ده نفر از فعالان حوزه‌ی مستند از دیدگاه‌های مختلف، تجربه‌ها و نگرش‌های خود را درباره‌ی قصه‌گویی در فیلم مستند با خواننده در میان می‌گذارند.